اگر عبور بخش‌هایی از جامعه از فقه را مفروض بگیریم، اکنون باید گفت حوزه علمیه به واسطه فقه گرایی گسترده، دچار نوعی ناهمسانی زبانی با جامعه شده و زبان گفتگوی حوزه با جامعه تضعیف شده است. امروزه جامعه پیرامون اصل خود دین، مباحث پیرامون سبک زندگی و مسائلی از این دست مسئله‌مند بوده و فقه در این زمینه، ابزار مناسبی برای برقراری ارتباط ندارد.

مصلحت‌سنجی بنیان انقلابی‌گری بوده و تمایز کنش انقلابی با یک کنش آنارشیستی تمسک به همین مصلحت است. بنابراین با این نگاه می‌توان گفت که مذاکره و مقاومت هر دو به‌مثابه تکنیک‌هایی هستند که برای تحقق هدفی متعالی به کار گرفته شده و هیچ یک موضوعیت ندارند، بلکه آن عقلانیت دینی مستتر در صحنه، تعیین‌کننده انتخاب یکی از این راه‌ها برای تحقق اهداف است.

کمترین اثر این دوگانگی روحانیت - حاکمیت آن است که نهایتاً استعداد‌های خوب، حوزه را رها کرده و به دانشگاه بروند. من تعدادی زیادی از طلاب خود را می‌شناسم که روزی تصور می‌کردم از مجتهدان آینده هستند. اما امروزه حوزه علمیه را رها کرده و به دنبال مدرک، راهی دانشگاه شده‌اند تا بلکه شأن اجتماعی و اقتصادی خود را احیا کنند.

اقبال خود طلاب نسبت به پوشش مرسوم حوزه‌های علمیه کمتر شده است. حتی کسانی که به لباس روحانیت درآمده‌اند، ترجیح می‌دهند این لباس را در نقاط خاصی نظیر اماکن مقدسه، شهر قم، مساجد و مدارس علمیه به تن کنند. عموم طلاب قم هنگام رجوع به شهر تهران، از پوشیدن لباس روحانیت در این شهر پرهیز دارند. علت جدی این امر را شاید بتوان ناشی از روایتی دانست که امروزه جامعه از حوزه علمیه و روحانیت شیعه دارد.

به لحاظ اسناد بالادستی، در اسناد اولیه حتی اسم علوم‌انسانی هم نیست. در قانون اساسی اسم «علم» هست، اما «علوم‌انسانی» نیست. تلقی از علم باتوجه‌به مصادیق آن در قانون اساسی، علوم فنی - مهندسی و کشاورزی است. هیچ اشاره‌ای به علوم‌انسانی وجود ندارد. در شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی همین‌طور و در برنامۀ اول توسعه نیز همین‌گونه است.

در این وضعیت که رابطه ملیت و مذهب دچار شکنندگی بسیار زیادی شده و نقش روحانیت شیعه به‌شدت تضعیف گردیده است، بزرگ‌ترین و اساسی‌ترین پرسش این است که آینده رابطه ملیت و مذهب در ایران چگونه خواهد بود؟

حضرت در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «معاویه از من باهوش‌تر و زیرک‌تر نیست. او حیله و خدعه به کار می‌برد که من به کار نمی‌برم. او از هر راهی استفاده می‌کند و من استفاده نمی‌کنم.» خروجی‌اش این شده که معاویه‌ها، یزیدها و منصور دوانیقی‌ها رفتند، همه چیزشان از بین رفت، خودشان مردند و راهی به سوی حق و عدالت باقی نگذاشتند. ولی این‌ها ماندند و راهشان هم مانده است.

حوزه امروز یا در سال‌های بعد از انقلاب، حرکت‌های بسیار خوبی را رقم زده که دلالت بر رشد معنویت در میان جامعه دارد. ما این تغییرات معنوی مردم و رشد آن را از کجا بدانیم؟ آیا باید از حوزه بدانیم یا نه؟

روحانیت برای ایفای رسالت تبلیغی خود به داشتن ارتباطات مردمی مسئولانه و متعهدانه قویاً محتاج است و باید تا حد امکان در تمهید مقدمات و رفع موانع آن بکوشد.

همان‌گونه که منبر می‌تواند بر منزلت اجتماعی روحانیت در میان مردم تأثیرگذار باشد، شبکه‌های اجتماعی هم به‌مثابه منبر می‌توانند این تأثیر را بگذارند. تفاوت این دو نوع تأثیرگذاری در این است که اگر به تأثیرگذاری منبر، رسانه منضم نشود، عمیق‌تر است؛ هر چند دایره مخاطبان تأثیرپذیرش محدود است.