مصلحت‌سنجی بنیان انقلابی‌گری بوده و تمایز کنش انقلابی با یک کنش آنارشیستی تمسک به همین مصلحت است. بنابراین با این نگاه می‌توان گفت که مذاکره و مقاومت هر دو به‌مثابه تکنیک‌هایی هستند که برای تحقق هدفی متعالی به کار گرفته شده و هیچ یک موضوعیت ندارند، بلکه آن عقلانیت دینی مستتر در صحنه، تعیین‌کننده انتخاب یکی از این راه‌ها برای تحقق اهداف است.

موضوعی که امروزه قابل مشاهده است، آن بوده که روحانیت همچون گذشته، از تعاملات اجتماعی بالایی برخوردار نیست، در میان مردم کمتر زیست کرده و ارتباطات اجتماعی و قومی آن کاهش یافته است.

اگر امروزه سخن از منزلت اجتماعی روحانیت و جایگاه آنان در جامعه گفته می‌شود، یک رویکرد، بحث از میزان مراجعه مردم به روحانیت، افزایش و کاهش نقش روحانیت در مناسک و سبک زندگی است؛ اما رویکرد جدی‌تر را می‌توان پرسش از میزان تداوم و قدرت رهبری جامعه توسط روحانیت دانست.

از دیدگاه اسلامی پلورالیسم با اصل تعهد دینی ناسازگار است؛ اگر همه ادیان برابر باشند، چرا باید به یکی پایبند بود؟ این منجر به نسبی‌گرایی می‌شود که ادیان را به مخدری برای سیاست تبدیل می‌کند، نه نیروی زنده اجتماعی. هیک، با انکار تفاوت‌های کلامی، پلورالیسم را به ایدئولوژی سکولار تبدیل می‌کند که دین را از عرصه عمومی حذف می‌نماید. در مقابل، تساهل اسلامی، بر اساس آیه «لا إکراه فی الدین»، احترام به ادیان دیگر را حفظ می‌کند؛ اما بر جست‌وجوی حقیقت و گسترش اسلام اصرار دارد، مانند مناظره‌های اصفهان که رقابت خلاقانه را تشویق می‌کرد بدون انکار تفاوت‌ها.

حضرت تأکید دارند که بنیان جامعه بر مردم و حقوق شهروندی استوار است. این مردم پایه بودن، چیزی غیر از شعارهای عوام‌فریبانه‌ای است که امروزه برخی احزاب سیاسی سر می‌دهند تا بر مردم سوار شوند. واقعاً وقتی ادبیات حضرت علی (ع) را نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که تمام همت ایشان در این جمله نمایان است که محبوب‌ترین امور در نزد تو کارهایی باشد که فراگیرترین در عدل و مورد رضایت مردم باشد.

اساساً چرا حکومت امیرالمؤمنین در دوره خودش مورد طعنه است؟ برای اینکه برخی می‌گویند به اندازه کافی سخت‌گیر نیست. در ادبیات حکمرانی سابق هم هست و الان هم برخی می‌گویند سخن شما شبیه این است که بگویید دولت باید یک‌بار زهرچشمی بگیرد تا همه حساب کار دستشان بیاید. بعد حالا با جامعه حرف می‌زنیم. خیر، این‌گونه نیست. ما یک جنم و توان از عهده کاری برآمدن، یک قصه اجبار و الزام و یک قصه رفق، مدارا و استفاده از خود مردم داریم. شما می‌گویید اول یک اقتداری نشان بده تا مردم بفهمند دولت توانایی دارد تا وقتی حرف می‌زنی، احساس کنند حرف حساب می‌زنی. همه دیکتاتورهای تاریخ همین مسیر را می‌رفته‌اند.

در ادبیات امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، حکمرانی باید در این چارچوب و فضا فهمیده شود: اولاً امانت است و ثانیاً سرچشمه پرستشی نوین برای حکمران است. همان‌طور که گفتم حکمران به این مسئولیت به‌عنوان یک غنیمت دنیایی نگاه نمی‌کند که بخواهد به منصبی یا قدرتی برسد؛ خیر، بحث از خدمت است. او باید بیش از حد توان، خود را برای ملت صرف کند و این به مفهوم ایثار است. باید تمام خود و تمام وُسع خویش را برای مردم هزینه کند و بتواند آن اهداف الهی را محقق سازد.

باید انصاف داد که پدیده توده‌ای شدن و مصرفی شدن هیئت، قبل از ظهور فضای مجازی آغاز شده بود. ظهور «اَبَرهیئت‌ها» یا «هیئت‌های برند» که حول محور یک ستاره (مداح) شکل گرفته‌اند و مخاطبانی از سراسر شهر را جذب می‌کنند، خود گامی در جهت فاصله‌گرفتن از الگوی هیئت محلی و جماعت‌محور بود.

پس از گذشت ۴۶ سال، در جلسات سران نظام، اکثر مقامات درجه یک از روحانیون هستند. گرچه گاهی تغییراتی در ریاست‌جمهوری و ریاست مجلس ایجاد می‌شود، اما این سیستم همچنان با حضور پررنگ روحانیت ادامه دارد.

حضرت در این نامه می‌گویند: «اگر کارگزار گذاشتی، عیون (جاسوس) برایش بگذار؛ او را بررسی کن؛ ببین چه‌کار می‌کند. اگر جاسوسانت همه با هم آمدند چیزی درباره‌اش گفتند، شما این را قبول کن و تنبیهش بکن و کیفرش بده؛ کیفر بدنی‌اش هم بکن.»