امام خمینی (ره) هم اگر حکومت را فراتر از احکام شرعیه می‌داند، نباید تصور کنیم که مراد ایشان، ادعایی فراتر از چهارچوب دین است. امام خمینی (ره) یادآوری می‌کند و می‌خواهد بگوید که رسالت حکومت، فقط فقه نیست.

در حوزه شهروندی، انسان‌ها همه برابر هستند؛ انسان‌ها همگی از حق برابری برخوردار هستند. حتی حضرت امیر (ع) در تقسیم بیت‌المال، به مولا و عبد، سه درهم می‌دهد؛ هر کسی که می‌خواهد باشد، با او بر اساس ملاک انسانیت برابر رفتار می‌شود.

اگر شما به چیزی به نام فقه اجتماعی قائل نباشید، معتقدید تمام فقه در خلأ و بدون توجه به امر اجتماعی بسته می‌شود و بعد در جهان بیرونی فقط باید اجرا شود. فقه اجتماعی می‌گوید اساساً پدیده‌ها در جهان واقع، معنادار می‌شوند. عدالت مفهومی نیست که در فقه منعقد شود. عدالت در جهان واقع معنادار می‌شود.

بسیار واضح است که اساساً توزیع عدالت بدون توجه به اخلاق حاکمان، تقریباً میسر نمی‌شود. به‌عبارت‌دیگر، اخلاق حاکمیت خود در ساختاری که می‌خواهد عدالت اجتماعی را محقق کند، بسیار مهم است. مردم باید تجلی اخلاق در قدرت را ببینند. تسلط بر منابع که اصلی‌ترین محل توزیع ما هستند برای مردم، در اختیار کسی است که قدرت را در دست دارد.

دورۀ جنگ که دیگر انقلاب هم شده و جامعۀ ایران نیازمند انقلاب نیست، دوباره سویه‌های عاطفی در حادثۀ عاشورا تقویت می‌شود و بحث بر سر این می‌شود رنجی که ما می‌کشیم، در مقایسه با رنج امام حسین (ع) چه معنایی دارد. مادران شهدا می‌شوند «زینب‌ها» برای شهدایشان و عاشورا مایۀ تسکین می‌شود برای آلامی که جامعۀ ما در جنگ تحمل می‌کند.

کسانی که اهل دقت بودند، همواره می‌گفتند که مردم ایران را نباید با برخی رفتار‌های سطحی و ظاهری قضاوت کرد؛ آنها در صحنه‌های واقعی، حقیقت خود را به گونۀ دیگری بروز می‌دهند. کما اینکه این تجربیات در گذشته نیز مثل زمان جنگ و در حوادث مختلف دیگر، به وقوع پیوسته بود.

اینکه مثلاً بیاییم این عهدنامه را بخوانیم، هرچند در جای خود خوب است، اما باید بدانیم امام چرا دنبال این است؟ چه هدفی از صدور آن در مصر داشته است؟ حجم اطلاعاتی که در این عهدنامه هست، نسبت به مصر متفاوت است. مالک‌اشتر نیروی متفاوتی است؛ محمد بن ابی‌بکر در آن فضا نیروی متفاوتی با مالک است.

«صلح دینی» از طرفی یک امر اجتماعی - فرهنگی است که دارای آثار و نتایج و همچنین ابعاد دینی، عقیدتی و آیینی است و از طرفی یک امر فقهی - حقوقی دینی نیز هست که واجد آثار اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی است؛ به‌علاوه یک امر سیاسی، حقوقی و مدنی هم هست که بر جامعه، فرهنگ و تاریخ تأثیرگذار است و می‌تواند روال، کارکرد و عملکرد ساختارهای جامعه‌ای، سیستم حکمرانی، اعمال قدرت، حاکمیت دولت، ماشین سیاسی و زیست‌جهان کنشگران را هم تغییر دهد.

افرادی که آگاهی بسیار کمی از مبانی نظری و روش‌شناختی علوم سیاسی یا علوم اجتماعی دارند، اما به واسطه مهارت‌های ارتباطی یا جذابیت‌های دیگر، تبدیل به سلبریتی‌های رسانه‌ای یا به تعبیری «روشنفکران عمومی» می‌شوند و صدای بسیار بلندی پیدا می‌کنند؛ به نحوی که گاهی اساتید متخصص و صاحب‌نظر دانشگاهی نیز در سایه آنها کمتر دیده یا شنیده می‌شوند.

روحانیت به لحاظ فردی، قبل از انقلاب منزلت پایینی داشت. در دهه شصت منزلت بسیار بالایی داشت و سپس در دهه‌های هفتاد، هشتاد و نود فرازوفرودهای بسیاری داشت که می‌توان پیرامون عوامل آن سخن گفت؛ اما در نگاه کلان، سیر صعودی و تکاملی را می‌بینیم. فرهنگ ما برای چندمین بار با فرهنگ غرب مواجه می‌شود و باید این چالش را پشت سر بگذارد.