جامعه نمی‌داند روحانیت چه کاری می‌کند. طلبه تازه وارد ادوار فقه، ادوار مختلف اصول و مکتب‌های مختلف اصولی می‌شود و مکتب‌های مختلف فقهی را باید مسلط شود. بسیاری از کسانی که در درس خارج نشسته‌اند نیز ممکن است این تنوع مکاتب را متوجه نشوند. من افراد زیادی را دیده‌ام که متوجه نبودند چه خوانده‌اند. ضمن اینکه برای روحانی بودن، نیاز به فهم یک سری علوم دارید که شما را در مسیر تفقه در دین قوی و توانا می‌کند.

اگر بخواهیم مدلی از حکمرانی اسلامی یعنی فرایند اداره داشته باشیم، باید به فرایند اداره جامعه در نظام پیامبر (ص) و چگونگی عملکرد ایشان توجه کنیم. پیامبر (ص) به مدت ۱۰ سال در مدینه، جامعه‌ای متشکل از مؤمنان، کفار (یهود) و منافقان را اداره نمودند. ایشان با قوانین متناسب، عملاً حکومت را پیش بردند، کارآمدی آن را تضمین کردند و در جنگ‌ها پیروز شدند. همچنین باید به سیره حضرت امیر (ع) توجه کرد که به مدت پنج سال، عملاً جامعه را اداره نمودند و شاخص‌های حکمرانی ایشان نیز در نهج‌البلاغه قابل مشاهده است.

الان چند وقتی است که در قم شروع کرده‌اند به دایره المعارف نویسی و هر روز یک افتتاحیه برگزار می‌کنند. آقایان هر روز در اتمسفر ذهنی خودشان یک رویداد و یک رونمایی برگزار می‌کنند؛ درحالی‌که کاری به امور جامعه ندارند و فضای فکری‌شان نسبتی با وضعیت روز ندارد. این آسیب مهمی برای روحانیت است.

ساختارهای رقیب روحانیت در بیرون از آن کم نیستند. الان ساختار تئوریک تصوف در ایران به‌شدت رسوخ کرده است. آنها به نحو گسترده فعال هستند. حتی بعضاً در میان روحانیت نیز نفوذ دارند؛ لذا در پاسخ پرسش شما می‌گویم که عرفان، یکی از رقبای جدی نهاد روحانیت در ایران امروز است.

ورود ایران به عصر جدید - به‌ویژه از دوره قاجار به بعد - با تحولات گسترده در حوزه سیاست، فرهنگ و اندیشه همراه بود. این تحولات، تحت‌تأثیر ورود مفاهیم مدرن نظیر دولت - ملت، قانون، عقلانیت سکولار، علم جدید و نهادهای بروکراتیک صورت گرفت؛ مفاهیمی که در بنیاد خود با سنت دینی حاکم بر جامعه تفاوت‌های بنیادین داشتند. به همین دلیل، رابطه دین با سیاست و دولت وارد مرحله‌ای بحرانی و پرچالش شد.

با انقلاب اسلامی انگار احیایی در جایگاه حوزه صورت گرفت. انقلاب این ایده را مطرح کرد که حوزه قرار نیست این کارکرد‌ها را درست کند؛ بلکه می‌خواهد فراتر از لحاظ دنیوی، حتی دنیا و آخرت را به‌نوعی اصلاح کند و می‌خواهد تلاش‌هایی برای انجام این کار صورت دهد. این حرکت انقلاب تا آنجایی مثبت بود که دنیای غرب به تعبیر «گیدنز» «مدرنیته تشدید یافته» و به تعبیر افراد دیگر، «پست‌مدرنیسم» را تجربه کرد.

توقعی که از داستان و رمان می‌رود این است که واقعیت را با یک افزوده خیالی عرضه کنند. متأسفانه می‎بینیم که خیلی از آثار ادبی و سینمایی ما در انعکاس واقعیت مشکل دارند. فارغ از چگونگی ارائه جنبه خیال، خود واقعیت تاریخی درک و دریافته نشده تا بر اساس آن داستانی خلق شود و شاید این امر ریشه در این داشته باشد که نویسنده با تاریخ و روایت آشنایی ندارد. وقتی واقعیت یک کاری مشکل داشته باشد، هرچه آن جنبه خیالی داستان را بیشتر کنید، بدتر خواهد شد.

من نمی‌خواهم از نقش روحانیت در رشد دین‌داری آن چند دهه خاص یا انقلاب اسلامی صرف‌نظر کنم، من از این موضوع دفاع می‌کنم. اما در مقام مقایسه با دهه‌های قبل، نقش‌آفرینی‌شان کم‌رنگ‌تر بوده و اکنون نیز بازگشت به همان روال و ریل سابق (یعنی دوران قاجار و پهلوی اول) در حال وقوع است؛ لذا نباید این را به‌عنوان اینکه جامعه بی‌دین شده یا جامعه‌ای که نسبت به روحانیت بی‌تفاوت شده در نظر گرفت.

روحانیت در بسیاری حوزه‌ها شاهد ارتقای کیفیت عملکرد بوده است. برای مثال، تبلیغ دین امروز به یک امر تخصصی تبدیل شده و گروه‌های تبلیغی مدرن با استفاده از روش‌های روان‌شناختی و رسانه‌ای پیشرفته، بسیار مؤثرتر از گذشته عمل می‌کنند.

حتی اگر امام معصوم هم سخنرانی کنند، شما می‌توانید سؤالات خود را مطرح کنید و از چیستی و چرایی بیان ایشان بپرسید. بالاخره سؤال در ذهن انسان ناخودآگاه ایجاد می‌شود و حضرات معصومین هم هیچ‌گاه مانع پرسیدن سؤالی نشده‌اند. هیچ‌گاه نمی‌گفتند «چرا هرچه ما می‌گوییم، نمی‌گویید چشم!»