حقیقت

در جهانی که هر لحظه با سیل اطلاعات، ویترین‌های رنگارنگ و گزینه‌های بی‌شمار بمباران می‌شویم، «انتخاب» به یکی از پیچیده‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین کنش‌های انسانی بدل شده است.

در ایران همیشه «خیال» و «حقیقت» مکمل هم قلمداد می‌شده‌اند. ابن‌سینا و دیگران تأکید دارند که قوه متخیله (که خیال را می‌سازد) و قوه ناطقه (که عقلانیت باشد) دو نیروی نفسانی انسانی هستند و هر دو همیشه فعال‌اند. عارفان ایرانی هم از چگونگی اتصال «شهود» و «عقل» توصیف‌های دقیق و درخشانی به دست داده‌اند که میوه این دو جریان پردازشی است. در خرد ایرانی خیال و حقیقت درهم تنیده‌اند.

تاریخ کارش برملا کردن حقیقت است. در تاریخ گذشته جست‌وجو می‌کند تا بتواند حقیقت را بیابد و در برابر دیدگان جامعه قرار دهد. البته این یک فرآیند سخت و طاقت‌فرسا برای پژوهشگر تاریخ است.

علی شریعتی، نویسنده و جامعه‌شناس ایرانی بود که اندیشه‌ها و آرای وی در شکل‌گیری انقلاب اسلامی و پس از پیروز انقلاب اسلامی موردتوجه بوده است. برای اغلب که حداقل شناخت را نسبت به دکتر شریعتی دارند، سخنرانی‌های حسینیه ارشاد معروف است. مجموع سخنرانی‌های او در فاصله سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۵ ش در مجموعه ۳۶ جلدی آثار شریعتی منتشرشده است. نظرات و اندیشه شریعتی درباره موضوعاتی چون اسلام‌شناسی، پروتستانیسم اسلامی، روشنفکری دینی، شیعه شناسی، تشیع علوی و تشیع صفوی همواره موردنقد و بررسی بوده است.

مرتضی کربلایی، استاد حوزه و دانشگاه گفت: در فقه به ما می‌گویند گناه نکنید. در طریقت و عرفان می‌گویند فکرِ گناه هم نکنید. ریشه دینی این توصیه اخلاقی کجاست؟ آیه قرآن است. ما قرآن نمی‌د‌انیم، قرآن نمی‌خوانیم و در نتیجه راهی به حقیقت نمی‌جوییم.

واژه بیان از ریشه «بین و بان» به معنای جدا‌سازی دو چیز از یکدیگر است. از همین رو، به چیزی که میان دو چیز قرار می‌گیرد، می‌گویند که این «بین» آن دو قرار گرفته و میان آن‌ها فاصله‌انداخته است. همین جدا‌سازی میان دو امر موجب می‌شود تا نوعی روشنگری تحقق یابد و مطالب و مسائل آمیخته نشوند و امکان تشخیص با تشخّص یافتن دو امر فراهم آید. بنابراین، وقتی می‌گویند: «بَانَ الامر؛ امری روشن شد» یعنی با جدا‌سازی میان دو چیز این روشنایی انجام گرفته و تشخّص و تعیّن صورت پذیرفته است.

رسول رسولی‌پور ضمن اشاره به اینکه در رویکردهای جدید فلسفه دین به جای امور نظری و آموزه‌ای به اعمال دینی همانند مراقبه، ریاضت، ضیافت، سماع و مراسمات مذهبی توجه می‌شود تصریح کرد: شیلبراک می‌گوید اگر کسی به این پروژه یعنی پروژه گسترش مسائل فلسفه دین وفادار باشد، صحبت از صدق و تضمین عمل بی‌معنا می‌شود، چون در سماع یا زیارت یا ضیافت ابعاد و کارکردهای جامعه‌شناختی و روان‌شناختی فراوانی وجود دارد که متدینین آن را احساس می‌کنند.

باید یاد بگیریم و یاد بدهیم که حتی از یک دروغ کوچک احتراز کنیم. طبع دروغ این‌گونه است که وقتی کوچک آن را مرتکب شدی، از بزرگِ آن نیز ناگزیر خواهی بود. آنگاه می‌بینی که این قطرات به هم پیوسته، سیلی خانمان‌برانداز راه انداخته و هرچه را هست و نیست، با خود می‌برد!