خشم اجتماعی

ما یک نوع بیقراری و از جا کندگی را داشتیم و سنت‌های خود را یا فراموش کرده‌ایم و یا نتوانستیم با آن‌ها ارتباط زلالی پیدا کنیم. مثلا فردوسی به نوعی به سنت‌های ایرانی برمی‌گردد، اما از داخل آن، یک مکانِ زبان برای ایرانی می‌سازد و می‌گوید ۳۰ سال کار کرده‌ام و بیایید در این ماوا زندگی کنید؛ اما خودش دربدر است. آن تاریخ ناامن و دربدری ایرانی؛ اما بنظرم خودش یک فضیلت ایرانی است که با این در بدری زیسته است.

جالب است که در روزنامه نگاری صلح این موضوع مطرح می‌شود که عینیت گرایی یعنی روایت آنچه هست، ولی معمولا تحقق پیدا نمی‌کند! مثلا پیرامون یک موضوع واحد، خبرگزاری‌های مختلف داخلی و خارجی هرکدام به گونه‌ای به روایت موضوع می‌پردازند که ممکن است زاویه دید آن‌ها در بسیاری مواقع خلاف یکدیگر نیز باشد.

روزنامه نگاری مقاومت هم گونه‌ای از همان روزنامه نگاری صلح است. چرا ما می‌خواهیم نام دیگری را بر روی آن بگذاریم؟! در واقع مقاومت‌های کشور‌های جهان سوم در مقابل کشور‌های قدرتمند همان روزنامه نگاری صلح است. بدین ترتیب ما نباید اصلا نگران این باشیم که روزنامه نگاری صلح مربوط به کشور‌های قدرتمند است، بلکه برعکس، روزنامه نگاری صلح متعلق به کشور‌های جهان سوم و ضعیف است. آن‌ها باید پرچم دار روزنامه نگاری صلح باشند.

ما انسان‌های ایزوله نیستیم و وقتی در فضای مجازی هم دست به خشونت می‌زنیم، خشونت، تمام نمی‌شود بلکه این خالی شدن و خشونت خودش را در ساحت‌های مختلف بازتولید می‌کند یعنی بسیاری از اعمالی که ما انجام می‌دهیم شاید بر اثر خشونتی باشد که قبلاً دیده‌ایم و بر ما اثر گذاشته و خودمان متوجه آن نشده‌ایم. فضای مجازی، خشونت ما را کم نمی‌کند. جامعه ما امروز نسبت به گذشته خشمگین شده و گاهی اوقات خشونتی که در فضای مجازی وجود دارد در جهان واقعی امتداد پیدا می‌کند.

ندیدن جامعه به شکل طیف‌بندی و یکسان انگاری از ساختار فرهنگی و رسانه‌ای کشور نهایتاً منجر به تقویت و تشدید حس طردشدگی و این حس "ما" و "آنها" شده و خروجی این حس، چیزی جز خراب‌کاری شهری و خشونت عینی شده نیست. اگر شما وابستگی‌های این سرزمین را به‌واسطه رفتار‌ها و عملکرد‌های رسانه‌ای و چیدمان ساختار‌های مدیریتی و فرهنگی و اجتماعی و... کاهش دهید، آسیب می‌بینید. هرچقدر مردم تصور کنند در این ساختار نامحرم دانسته می‌شوند و از رسانه دیگری دغدغه‌هایشان را بشنوند این احساس غریبگی با ساختار و سرزمین و حاکمیت در آن‌ها تقویت‌شده و انتهای آن خشونت اجتماعی است.

من نگران این هستم مخاطب هر واژه فقهی که می‌آید تصور کند یک روحانی با لباس معمم مدنظر ماست، اصلاً این‌طور نیست. با همه توضیحاتی که عرض کردم اگر این فقه در جامعه شکل بگیرد و به وجود بیاید واقعاً توان پاسخ‌گویی را دارد. ولی سؤال مهم‌تر این است آیا ما متولی برای اجرای این فقه داریم؟ مشکل ما این نیست که آیا فقه پویا، توان پاسخ‌گویی به جامعه جهانی امروز و ایران را دارد یا نه. دغدغه ما این است که آیا ما متولی اجرای این فقه پویا را داریم؟ آیا کسی را داریم که این فقه پویا را در قامتش بنشانیم؟

شروع کردن و عیان شدن خشم از همان طبقه‌ای است که در فضای مجازی خشونت می‌ورزد، چون دسترسی‌های این‌چنین دارند. پس طبقه بسیار محروم ما نیستند و طبقه متوسط‌اند؛ و اینجاست که یک بی‌عدالتی رخ‌داده است. اگر عدالت را از این منظر بگوییم یعنی شنیده شدن صدای گروه‌های مختلف، گروهایی که کمی عقب‌تر هستند قطعاً صدایشان شنیده نمی‌شود و به دلیل از دست رفتن نهادها و گروها امکان اینکه گروه‌هایی پیدا شوند که صدای آن‌ها را برسانند وجود نخواهد داشت.

واکنش عمومی رسانه‌ای به مساله‌ی ترویج گردشگری بین‌المللی – که در هفته‌های اخیر و به طور مشخص پیرامون پروژه‌ی «فم تریپ» شکل گرفته است – نشان از لزوم پرداخت اجتماعی بیشتر به این پدیده دارد؛ پدیده‌ای که به صورت عمومی همیشه مقبولیت لازم را در میان افکار عمومی داشته، اما نهایتا به دلیل فشار‌های بیرونی و همچنین تلاش برای القای ارتباط این مساله با مشکلات اقتصادی کشور، حالا اعتبار و اقناع‌کنندگی خود را نیز در خطر می‌بیند.

برخی از خشونت‌هایی که در جامعه دیده می‌شود هیجانی و در لحظه بوده، اما قسمت اعظم آن فرآیند است و ما اگر بخواهیم همین خشم را مدیریت کنیم ابتدا باید توجه کنیم این خشم در چه فرآیندی شکل‌گرفته. در مدرسه و خانواده چه رخ‌داده و منشأ این خشم از کجاست یا در رسانه چه شده، در بازی‌های مجازی چه آموزشی از خشونت به بچه‌ها القاشده و مواردی ازاین‌دست که نیازمند رصد همیشگی است؛ بنابراین قطعاً می‌توان این مسائل را مدیریت کرد.

هیجان خشم، یک هیجان غیر ارادی‌ست، به این معنا نیست که غیرارادی بودن یک امر کاملا مطلق است؛ بلکه بر اساس عادت‌ها و مهارت‌هایی که داریم میزان توان ما برای کنترل خشم متفاوت است. پس خشم از جنس هیجان و یک رفتار غیرارادی‌ست. اما خشونت یک رفتار ارادی و به این معناست که ما از حریم دیگری عبور کنیم و به حریم دیگری تجاوز کنیم.

این واقعیت مهم را نباید از یاد برد که برخی از اقلیت‌های قومی سودای جدایی در سر ندارند، اما اعتراض آن‌ها می‌تواند زنگ خطری برای هسته قدرت تلقی شود. با این حال فرض کنید که تعداد زیادی از آن‌ها اعتراض خود را به یک مطالبه به شکل خشونت نشان دهند و در این صورت شرایط نقض امنیت ملی را فراهم آورند. پس می‌بینیم که خشم مدیریت‌نشده اجتماعی لزوما تمامیت ارضی کشور را تهدید نمی‌کند، بلکه گاه امنیت داخلی کشور دچار تهدید می‌شود.