جامعه شناختی

کلیشه‌ها با ساده‌سازی واقعیت، آن را قابل‌هضم اما تحریف‌شده می‌کنند. برای عبور از این آفت، باید به‌طور آگاهانه در پیچیدگی‌ها غوطه‌ور شد.

آدورنو و هورکهایمر در کتاب «دیالکتیک روشنگری» استدلال می‌کنند که در جامعه سرمایه‌داری، کالا‌ها از ارزش واقعی خود جدا شده و به «فتیش» (بت‌واره) تبدیل می‌شوند. مصرف‌کننده‌ها نه نیاز واقعی، بلکه «تصویر» و «نماد» کالا را خریداری می‌کنند.

در جهانی که نه قواعد بین‌المللی کارآمدی دارد، نه نهاد‌های جهانی بی‌طرفی و نه اخلاق جهانی الزام‌آور، ایران در برابر دشمنی قرار گرفته است که هم قدرت رسانه‌ای دارد، هم زرادخانه نظامی و هم حمایت سیاسی غرب. در چنین شرایطی، دیگر نمی‌توان صرفاً با تفسیر منفعلانه واقعیت‌ها، منتظر شکل‌گیری آینده ماند. آینده، محصول تفسیر ماست از واقعیت و کنشی است برای ساختن آن تفسیر. 

مهرآیین یا قادری، در مقام تیپ، محصول جامعه‌ای‌ هستند که در آن کنش آکادمیک نه از دل مناسبات پژوهش و نقد هم‌سطح، بلکه از دل رابطه‌ سلبریتی و تماشاچی شکل می‌گیرد. وقتی دانایی نه از مسیر زهد معرفتی که از راه مهارت در ژست گرفتن در برابر دوربین حاصل می‌شود، شاذگویی ناگزیر می‌شود. زیرا تنها آنچه «نامتعارف» است، در منطق رسانه‌ مبتذل شنیده می‌شود.

جامعه‌شناسی و علوم انسانی در ایران، از یک سو با ضریب دادن غیرواقعی به برخی رویدادها و فربه‌سازی تئوریک حول آنها و از سوی دیگر با نادیده‌گرفتن برخی دیگر از پدیده‌ها، با تقلیل اهمیت و تنک‌سازی تئوریک پیرامون آن، مکانیزم پیچیده‌ای از «جذب و طرد» را برمی‌سازد که دال‌های همسو با غرض جامعه‌شناس را برمی‌کشد و دال‌های مخالف یا نقیض آن را با بایکوت از دلالت می‌اندازد. بنابراین به طور روشمندی «بافته‌ها» را جای «یافته‌ها» می‌نشاند.

مدیر گروه دین انجمن انسان‌شناسی ایران گفت: یک نقد حقیقی واقعا انتقادی به معنای درست کلمه و یک امر انتقادی که برای جامعه و فرهنگ و سیستم و مردم و زیست جمعی در حال و آینده‌های دور و نزدیک مثمرثمر باشد، چنانچه دارای این اوصاف اجتماعی فرهنگی و معرفتی عقیدتی باشد قطعاً هم گفتنی و هم شنیدنی و هم به کار بستنی و مؤثر و کارآ و سازنده است.

سرود «سلام فرمانده» فریاد وجودی انسان در جست‌وجوی معنای زندگی است؛ معنا؛ گمشده عصر جدید! واقعیت این است که در همه فرهنگ‌ها، معنای حماسی موعود مربوط به الگوی جامع‌الاطرافی است که جهان را از بی‌معنایی نجات می‌دهد و او را به حقیقت هستی خود آگاه می‌سازد و چنان جنبشی درون او ایجاد می‌کند که خود را در متن عالم معنادار می‌یابد ـ نه اینکه با معانی موهوم و حبابی، زندگی بگذراند و امروز را برای امروز و فردا را برای فردا از رهگذر قهرمان‌های موهوم بخواهد و بسازد، نه! ـ انسانی که معنای زندگی خود را در متن عالم می‌یابد برای خویشتن خویش رسالت اجتماعی و مسئولیت اجتماعی قائل است در ارتباط با ارزش‌هایی که به او معنا داده، به او وجود داده و هستی بخشیده است.