نعمت الله فاضلی
متولد سال ۱۳۴۳ در اراک، دکتری انسانشناسی اجتماعی از مدرسه مطالعات شرق و آفریقای دانشگاه لندن دارد. وی استاد بازنشسته پژوهشگاه علومانسانی و مطالعات فرهنگی و عضو وابسته دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران است و چندین کتاب در حوزه مطالعات فرهنگ دارد.
آخرین مطالب نعمت الله فاضلی
زنانه شدن فضای شهری ایرانِ امروز در گفتوگو با نعمتالله فاضلی؛
صدایِ دیگِ جوشانِ شهر بلند است!
تحول در شاخص سواد زنان به معنای این است که زنان ایرانی از نظر ساختارهای شناختی و الگوهای ارتباطی و توانش زبانی با زنان پیشامعاصر ایرانی تفاوتهای بنیادینی دارند. امروز زنان ایرانی، زنانی تحصیلکرده، خوانا و نویسایی هستند که از نظر شیوه استدلالکردن و فهم هستی و جهان و شیوه مواجههشان با بدن، سیاست، اقتصاد، فرهنگ و جامعه، دیگر همان الگوهای پیشامعاصر را ندارند. این تحول در ساختار شناختی و استدلالی و الگوی ارتباطی زن ایرانی منجر به پویاییها و تحولاتی در زندگی فردی و اجتماعی زنان و در ادامه، خود جامعه ایران میشود.
دکتر نعمتالله فاضلی از علوم اجتماعی و اندیشیدن درباره جامعه میگوید/ بخش دوم؛
علومانسانی همه چیز ماست
تکنولوژی هم عاملیت زیادی دارد، اما عاملیت تکنولوژی پر صدا است. زمانی که تلگراف، رادیو و تلویزیون آمد، همه فکر میکردند جهان عوض شده است. تکنولوژی - مانند موبایل -، چون ملموس است، صدا دارد؛ اما ما قدرت مفاهیم را نمیدانیم؛ درحالیکه آنها ماندگارترند.
دکتر نعمتالله فاضلی از علوم اجتماعی و اندیشیدن درباره جامعه میگوید/ بخش اول؛
چرا علوم اجتماعی بخوانیم؟
پزشک در مطب هزینه را دریافت میکند؛ زیرا تمام پاداشش همانی است که آنجا میگیرد. بنا، معمار یا کسی که خدمتی میدهد، پاداشش نقد است؛ اما ما پاداشمان نسیه است. کسی میتواند علومانسانی و اجتماعی بخواند که زندگی نسیهای را بفهمد.
بررسی زوایای نابرابری در آموزش عالی در گفتاری از نعمتالله فاضلی/ بخش دوم؛
آموزش عالی موتور مولد ایران است
تجربه اروپا از رنسانس، در ایران طی نمیشود. دولت دانشگاه را بهمثابه عرصه سیاسی یا ماشین مولد ایدئولوژی خود میبیند. به همین دلیل دانشگاه در ایران بیش از اینکه در خدمت سازوکار بزرگ گفتگو و تضارب آراء یا عرصه تولید و باز تولید مشارکت همگانی باشد، به نهاد مولد ایدئولوژی تبدیل میشود. حضور ایدئولوژی در دانشگاه البته یک امر همگانی و همهجایی است. در غرب هم ایدئولوژیهای سیاسی از لیبرالیسم گرفته تا سوسیالیسم، در دانشگاه نفوذ دارند و همواره دانشگاه توأم با ایدئولوژی در همه جا هست.
بررسی زوایای نابرابری در آموزش عالی در گفتاری از نعمتالله فاضلی/ بخش اول؛
نابرابری مؤلفه ساختاری جوامع معاصر
دنیای مدرن میخواست از طریق علم و فناوری، آرمانهای خودش از جمله برابری را فراهم کند. کمک کند تا امکان زیست برابر به وجود بیاید. زیست برابر یعنی چه؟ یعنی زیستی که در آن گروهها و اقوام به دلیل نژاد، زبان، مذهب، جنسیت، قومیت یا به هر دلیل دیگر اجتماعی، بینشان تبعیض نباشد و همگان فرصت برابر برای شکوفا کردن استعداد، برای برخورداری از مواهب طبیعی، اجتماعی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشند.
ماهیت اعتراضات چیست و به کجا میرود با گفتار نعمت الله فاضلی؛
اگر دیگری نباشد، سامان اجتماعی نیست
انفجار وقتی رخ میدهد که سپهر نشانهشناختی جدید شکل میگیرد. در این حالت افراد جامعه به ناگهان حس میکنند چشمهایشان، بر روی واقعیتها بازشده و شیوهی برداشت آنها از وقایع تغییر میکند. درواقع در این حالت، اعضای جامعه عناصری را در فرهنگ مشاهده میکنند که در لایههای پنهان فرهنگ وجود داشته؛ اما براثر انفجار از ساختا، روندهای تدریجی به سیستم، نظام سامان اجتماعی، واردشده است.
دانشگاه ایرانی و فقدان امر جالب در گفتار نعمتالله فاضلی/ بخش دوم؛
دانشگاهِ ایرانی، آزاد یا منجمد؟
دانشگاه جالب نیست، چون دنیای درون ما دست نخورده باقی مانده و ما فقط با دنیای بیرون کار میکنیم. تا زمانیکه بین دنیای درون و بیرون یک ارتباط ارگانیک برقرار نشود؛ تا زمانی که در نوشتن کتابها ملاکهایی مانند "کجا پول میدهند؟ چقدر پول میدهند؟ چگونه پرداخت میکنند؟ چه امتیازات و موقعیتهایی برای من دارد؟ " مطرح باشد، دانشگاه ما دانشگاه ملول و ناشاد خواهد بود.
دانشگاه ایرانی و فقدان امر جالب با گفتار نعمتالله فاضلی/ بخش اول؛
دانشگاه با ساختمان و پول، جالب نمیشود!
بحران دانشگاه در ایران کمبود ساختمان، امکانات، پول و مسائل مالی، تکنولوژی، غیرکاربردی بودن علم، غیرتجاری بودن علم و... نیست. اینها گمراهیهایی است که ما به آن مبتلا شدیم. بحران دانشگاه در ایران که آن را با فقدان امر جالب روبرو ساخته است، فقدان سازوکارهایی است که بتواند از درون برای مدرس دانشگاه و دانشجو تولید اشتیاق و انگیزه نماید. شوق با پول، وعده شغل، کاربرد علم و موقعیتهای شغلی ایجاد نمیشود.
زنان، فرهنگ مصرفی و زنانهشدن اجتماع در گفتار نعمتالله فاضلی/ بخش اول؛
زنان و قدرتِ تازهای به نام مصرف
ما به سه معنا میتوانیم از زنانه شدن مصرف صحبت کنیم؛ اول اینکه زنان مشتری و مصرف کننده هستند. دوم، زنان اُبژه مصرف هستند یعنی زنان خودشان مصرف میشوند حالا در تبلیغات تجاری، در بدن زنانه به شکلهای گوناگون. سوم زنانه شدن و فرهنگ، زبان زنانه، روح و اخلاق زنانه، رهیافت زنانه، حول مصرف سامان پیدا کند. در هر سه وجه آن میتوانیم از مصرف و زنانه شدن مصرف صحبت کنیم. بخصوص وقتی بخواهیم پای رسانه را هم به میان آوریم. چون رسانهها در هر سه معنا که اشاره کردم زنان و زنانگی و زنانه شدن را در کانون خودشان دارند هم فرایند رسانهای شدن که با زنانگی تنیده شده است و هم فرایند مصرفی شدن و هم فرایندی که رسانه و مصرف را با هم تلفیق میکند.
رسانهها و فرهنگ مصرفی در ایران در گفتار نعمت الله فاضلی/ بخش اول؛
مصرفگرایی زیر بار قانون میرود؟!
یکی از ارکان فرهنگ مصرفی، کالایی شدن جامعه است. «کالایی شدن» یعنی هر چیزی مثل آداب و رسوم، دین، بدن، عقاید، فلسفه، عواطف و عشق مادری تبدیل به امر قابل خرید و فروش شود. مثلا هدیه دادن به روابط عاطفی کمک میکند یا آیینهای مذهبی و نوروز، مثل هالوین، در آمریکا و اروپا، اینها روابط را کالایی میکنند. به همین دلیل، کالایی شدن، ویژگی فرهنگ مصرفیست و با رسانهای شدن درهم تنیده است و مرز اینها را سخت میتوان از هم جدا کرد.
رسانهها و فرهنگ مصرفی در ایران در گفتار نعمت الله فاضلی/ بخش دوم؛
رسانههای ایرانی و تناقضی به نام مصرف!
رسانه دو نوع اضطراب را در جامعه ایجاد میکند؛ یکی اضطرابی که در همه جای دنیا هست، وقتی حس محرومیت نسبی را بیش از حد به مردم دهید. وقتی به مردم اینطور القا میکنید که اگر این کالا یا خدمات را نداشته باشید زندگی شما معنا ندارد، احساس نگرانی، حسادت، ناکامی و نارضایتی در افراد ایجاد میشود. اما در کشوری مثل ایران اضطراب دومی هم وجود دارد؛ اضطراب نوع اول جهانیست، ولی اضطراب دوم مخصوص ایران است و آن یک اضطراب ناشی از احساس گناه است.
واکاوی مسئله مهاجرت نخبگان در گفتار دکتر نعمت الله فاضلی؛
تن و جانِ نخبگان را برای ایران نگه داریم
وقتی حضور فیزیکی نخبگان بزرگ ما -که تعدادشان هم محدود است- از جامعه حذف میشود، ارتباطات چهره به چهره، نفس به نفس، نگاه در نگاه در جامعه از او گرفته میشود. جامعه، فضای فکری، اخلاقی، عاطفی، انسانی، آن فضای ارتباطی که لازمه رشد است -یعنی دانشجو نسل جوان فقط با شنیدن صدا نمیتواند رشد کند. باید اسلامی ندوشن در تهران باشد. با او ارتباط برقرار کند. او را ببیند و با او حرف بزند- نقش وجودی نخبگان مهم است.
بررسی دلایل عقیمماندن پژوهشهای اجتماعی در ایرانِ امروز در گفتار نعمتالله فاضلی؛
ماشینِ پژوهشِ ایرانی پنچر است!
دگراندیشی، خلاقیت و تخیل در ذات پژوهش وجود دارد. پژوهشگری، شیوهای از بودن و دغدغه مندی است. پژوهشگر شیوهای از زیستن را انتخاب کرده است که امکان نامتعارف بودن و متفاوت بودن را برای او فراهم میکند. پس هر سیاست و راهبردی که برای مطیع یا یکدست کردن سازمان پژوهش و پژوهشگران فراهم شود، اقدامی بر خلاف ذات پژوهش است.
یادداشت// نعمت الله فاضلی؛
مجازی شدن موجب مرگ علوم انسانی است یا احیای آن؟
تحولات چند دهه اخیر رسانهای و مجازی شدن علوم انسانی نشان میدهد که نه تنها با مرگ این علوم روبرو نیستیم بلکه حیات تازه این علوم از جنبههای گوناگون میتوان مشاهده کرد. البته اینکه چه تعداد از اهل مطالعه درگیر این فضا میشوند پرسش مهمی است. به این دلیل که فضای رسانهای و ارتباطی فضای سیاسی است، بسیاری از دانشگاهیان و محققانی که مایل نیستند هزینه سیاسی برای مشارکت خود بپردازند درگیر فضای مجازی و رسانهای نمیشوند.
بررسی تاثیر معماری مدارس بر روند آموزش کودکان، نوشتاری از نعمتالله فاضلی؛
ایدهای برای پیوند میان آموزش کودک و معماری
تجربه تجدد، همه ساحت های جامعه معاصر ایران را به شیوه ای شکل داده است. از جمله اینکه مدارس و آموزش و پرورش کودکان را به غایت از تمام ابعاد، به منزله بحثی از تجربه تجدد ایرانی فهم کنیم.
افق و چشمانداز فرهنگی در رویارویی با فجایع و بحرانها با گفتاری از نعمت الله فاضلی؛
رویکرد مسألهشناسانه به فرهنگ در پیشگیری و مدیریت بحران
در حوزه بلاها اولین مشکل این است که با فقر توجه روبهرو هستیم. یعنی جامعه ما در طول تاریخ درگیر فاجعهها بوده، اما ما به آنها عادت کردیم. اگر جامعه سیالی شده امروز را به امر تکنیکی تقلیل دهیم با بحران روبهرو میشویم. همان بحرانی که اکنون با آن درگیر هستیم. فرهنگ به ما کمک میکند تا زندگی واقعی مردم را مبنای سیاستها، برنامهها، حکمرانی و مدیریت قرار دهیم.