محسن صبوریان

من نمی‌خواهم از نقش روحانیت در رشد دین‌داری آن چند دهه خاص یا انقلاب اسلامی صرف‌نظر کنم، من از این موضوع دفاع می‌کنم. اما در مقام مقایسه با دهه‌های قبل، نقش‌آفرینی‌شان کم‌رنگ‌تر بوده و اکنون نیز بازگشت به همان روال و ریل سابق (یعنی دوران قاجار و پهلوی اول) در حال وقوع است؛ لذا نباید این را به‌عنوان اینکه جامعه بی‌دین شده یا جامعه‌ای که نسبت به روحانیت بی‌تفاوت شده در نظر گرفت.

به نظر می‌رسد برای چنین ادعایی که نقش‌آفرینی روحانیت دچار افول شده، بسیار زود است، ولی از جهت کلی‌تر که گروه‌های مرجع تحت‌تأثیر تحولات جامعه قرار گرفته‌اند، می‌توان گفت روحانیت نیز به تبع سایر گروه‌های مرجع، اثرگذاری‌اش کمتر شده است. این کاهش اثرگذاری به نفع گروه دیگری نبوده، بلکه به دلیل متکثرشدن گروه‌های مرجع است. در دوره اخیر باید بررسی همه‌جانبه‌تری انجام شود تا مشخص گردد چه بر سر این گروه‌های مرجع آمده است.