گروه جامه و اقتصاد «سدید»؛ «رز گات مولر» [1] - پژوهشگر دانشگاه استنفورد و مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا - چندی پیش در مقالهای که وبسایت «Foreign Affairs» آن منتشر کرد، نوشت که با توجه به جنگ اوکراین و روسیه، جنگ پاکستان و هند و جنگ اسرائیل با ایران، بازدارندگی هستهای دیگر فروپاشیده و سلاحهای هستهای، ارزش و کارکرد خود را با توجه به گستردش فناوریهای نوین از دست دادهاند. در پاسخ به این مقاله، جمعی از پژوهشگران از جمله «اریک اس ادلمن» [2]، «فرانکلین سی میلر» [3]، «یوناتان تووال» [4]، «جنیس گراس استاین» [5] در مقاله دیگری در همین نشریه استدلال میکنند که برداشت «گات مولر» از بازدارندگی هستهای اشتباه است. به باور این پژوهشگران، اگرچه تسلیحات هستهای قادر نیستند مانع همه سطوح درگیری متعارف شوند، اما اساساً هرگز برای چنین هدفی طراحی نشدهاند؛ سلاحهای هستهای همچنان با موفقیت مانع عبور دولتها از خطوط قرمز و دستزدن به تجاوزهای فاجعهبار میشوند. به گفته آنها، اتفاقاً حمله به ایران و ترور رهبر جمهوری اسلامی ایران، انگیزه مضاعفی به رهبران سایر کشورها داده است که با دستیابی به سلاحهای هستهای مانع چنین فجایعی شوند.
برداشت نادرست از بازدارندگی هستهای
گزارشها درباره پایان بازدارندگی هستهای بهشدت اغراقآمیزند. آگهیهای درگذشت سلاحهای هستهای، نقش این تسلیحات را از سال ۱۹۴۵ تاکنون بهدرستی درک نکردهاند. «رزگات مولر» در مقالهای با عنوان «شکست عجیب بازدارندگی هستهای» که در شماره ژوئیه - اوت ۲۰۲۶ (تیر - مرداد ۱۴۰۵) نشریه «Foreign Affairs» منتشر شد، با اصرار استدلال میکند که سلاحهای هستهای بهتدریج ارزش و کارکرد خود را از دست میدهند. او معتقد است که بازدارندگی هستهای دیگر کار نمیکند و احتمال تشدید تنش هستهای و تلافیجویی نتوانسته مانع جنگهای متعارف و ترکیبی شود. به گفته او، سهگانه هستهای آمریکا شامل موشکهای بالستیک قارهپیما، زیردریاییهای هستهای و بمبافکنهای راهبردی، کار چندانی برای جلوگیری از حملات گسترده پهپادهای ارزانقیمت نمیتواند انجام دهد.
«گات مولر» برای تأیید این دیدگاه به چند نمونه از تحولات اخیر اشاره میکند؛ از جمله حملات موفقیتآمیز اوکراین به پایگاههای بمبافکنهای راهبردی روسیه، با وجود آنکه در دکترین نظامی روسیه تصریح شده است که «حمله متعارف به داراییهای راهبردی این کشور میتواند واکنش هستهای را در پی داشته باشد.» او همچنین به حملات ایران به اسرائیل و رویاروییهای خطرناک میان هند و پاکستان (دو رقیب مجهز به سلاح هستهای) اشاره میکند.
اگر اوکراین پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، سلاحهای هستهای خود را حفظ کرده بود، شاید ولادیمیر پوتین - رئیسجمهور روسیه - هرگز کریمه را تصرف نمیکرد و در فوریه ۲۰۲۲ تهاجم تمامعیار خود به اوکراین را آغاز نمیکرد.
این موارد بیتردید نشان میدهند که برخورداری از سلاح هستهای در برخی موقعیتها نتوانسته مانع تشدید درگیریهای متعارف شود. با این حال، چنین استدلالی ناشی از درک نادرست نقشی است که سلاحهای هستهای در گذشته ایفا کردهاند و قرار است در قرن بیستویکم نیز ایفا کنند. اگرچه این تسلیحات قادر نیستند مانع همه سطوح درگیری متعارف شوند، اما اساساً هرگز برای چنین هدفی طراحی نشده بودند. سلاحهای هستهای همچنان با موفقیت، مانع عبور دولتها از خطوط قرمز و دستزدن به تجاوزهای فاجعهبار میشوند و بزرگترین تهدید ممکن یعنی استفاده از سلاحهای هستهای و وقوع یک جنگ تمامعیار هستهای را از سر راه جهان دور نگه میدارند.
نقش اصلی سلاحهای هستهای در میان ۹ دولتی که به این تسلیحات مجهز هستند (چین، فرانسه، هند، اسرائیل، کره شمالی، پاکستان، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده)، ماهیتی دفاعی دارد: بازداشتن دشمنان از حملهای فاجعهبار به خاک این کشورها و در مورد ایالات متحده و بریتانیا، جلوگیری از حمله فاجعهبار به سرزمین متحدانشان. در درجه نخست، منظور از این امر، جلوگیری از حمله هستهای گستردهای است که مستلزم استفاده وسیع از زرادخانه هستهای یک کشور باشد؛ اما حملات محدود هستهای را نیز شامل میشود.
نقش دوم این تسلیحات، بازداشتن دیگر اشکال حملات فاجعهبار با ابزارهای غیرهستهای است؛ از جمله حمله متعارف گسترده، استفاده از دیگر سلاحهای کشتارجمعی و حتی حملات سایبری. از نظر تئوریک، یک کشور میتواند بهصورت محدود از سلاح هستهای استفاده کند تا به طرف مقابل هشدار دهد که اگر در مسیر خود تجدیدنظر نکند، با یک حمله هستهای گسترده روبهرو خواهد شد.
در نهایت، سلاحهای هستهای میتوانند کاربرد تهاجمی نیز داشته باشند؛ چه برای کمک به نیروهای متعارف یک کشور متجاوز در درهم شکستن دفاع دشمن (آنگونه که ظاهراً برنامهریزان نظامی شوروی در دوران جنگ سرد تصور میکردند) و چه بهعنوان سپری برای حمایت از تجاوز نظامی متعارف علیه قلمرو متحدان یک کشور هستهای. برای مثال، اگر چین تایوان را محاصره دریایی کند، میتواند تهدید کند که در صورت مداخله ایالات متحده، از سلاح هستهای استفاده خواهد کرد؛ تهدیدی که ممکن است رهبران آمریکا را پیش از ورود به این درگیری به تأمل وادارد.
سناریوهایی که گات مولر برای اثبات شکست بازدارندگی هستهای مطرح میکند، به آستانهای نمیرسند که کشورهای دارنده سلاح هستهای برای استفاده از این تسلیحات در نظر گرفتهاند. در واقع، در مورد درگیریهای هند و پاکستان، میتوان به طور منطقی نتیجه گرفت که احتمال استفاده از سلاح هستهای نهتنها در سال ۲۰۲۵، بلکه در سالهای ۱۹۹۹، ۲۰۰۱ و ۲۰۰۸ نیز به مهار و کاهش شدت درگیریها کمک کرده است.
اینکه وقوع جنگ متعارف را دلیلی بر بیاهمیت شدن سلاحهای هستهای بدانیم، به معنای پیونددادن دو متغیر کاملاً مستقل از یکدیگر است. به همین ترتیب، میتوان این فرض را مطرح کرد که اگر اوکراین پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سلاحهای هستهای خود را حفظ کرده بود، شاید ولادیمیر پوتین - رئیسجمهور روسیه - هرگز کریمه را تصرف نمیکرد و در فوریه ۲۰۲۲ تهاجم تمامعیار خود به اوکراین را آغاز نمیکرد. یا اینکه اگر ایران قبل از سال ۲۰۲۶ به سلاح هستهای دست یافته بود، شاید اسرائیل و ایالات متحده از هدف قراردادن رهبران این کشور خودداری میکردند.
تسلیحات هستهای قادر نیستند که مانع همه سطوح درگیری متعارف شوند. آنها اساساً هرگز برای چنین هدفی طراحی نشدهاند. سلاحهای هستهای همچنان با موفقیت مانع عبور دولتها از خطوط قرمز و دستزدن به تجاوزهای فاجعهبار میشوند.
پژوهشگران مدتهاست در این باره بحث کردهاند که ثبات در موازنه هستهای میتواند به بیثباتی در سطوح متعارف یا دیگر سطوح پایینتر درگیری منجر شود. تجربه جنگ سرد نیز بهروشنی مؤید این مسئله بود؛ دورانی که ایالات متحده خود را درگیر جنگهای نیابتی علیه جنبشهای چریکی کمونیستی در آسیا میدید. اسرائیل که تصور میشد تا اواخر دهه ۱۹۶۰ به سلاح هستهای دست یافته باشد، در سال ۱۹۷۳ هدف حمله مصر و سوریه قرار گرفت. اتحاد جماهیر شوروی نیز در سراسر دهه ۱۹۸۰ با شورشیانی میجنگید که از سوی ایالات متحده حمایت مالی میشدند. با وجود این، هیچکس از چنین تجربههایی نتیجه نگرفت که بازدارندگی راهبردی هستهای شکست خورده است.
خلط میان دو مقوله متفاوت
گات مولر در مرثیهای که برای مفهوم بازدارندگی هستهای سروده، اذعان میکند که «احتمال تلافیجویی هستهای، عامل اصلی بازدارندگی کشورهای هستهای است» و زرادخانههای هستهای این قدرتها نیز «در شرایطی خاص، خویشتنداری را تشویق میکنند». به نظر میرسد تردید او نه چندان متوجه تداوم اهمیت راهبردی بازدارندگی هستهای، بلکه بیشتر متوجه سیاست نوسازی تسلیحات هستهای است. او استدلال میکند که ناتوانی ادعایی سلاحهای هستهای در جلوگیری از درگیریها در بیشتر سطوح خشونت، در کنار ظهور فناوریهای جدید، ضرورت روی آوردن به سیاست «بازدارندگی از طریق انکار» را در برابر آنچه «گلن اسنایدر» - دانشمند علوم سیاسی - در دهه ۱۹۵۰ «بازدارندگی از طریق مجازات» نامیده بود، تقویت میکند. به گفته او، ایالات متحده و بهتبع آن، دیگر کشورها باید در حوزه سامانههای دفاعی و کنترل تسلیحات سرمایهگذاری کنند.
گات مولر در فهرست نمونههایی که برای اثبات شکست بازدارندگی هستهای ارائه میکند، به اتکای اسرائیل بر توانمندیهای دفاع موشکی خود، بهجای تکیه بر بازدارندگی هستهای مبهم و اعلامنشدهاش، در درگیریهای سه سال گذشته با ایران اشاره میکند. او مینویسد که اتکای اسرائیل به تهدید تلافیجویی هستهای تا حد زیادی از نظرها دور شده است. اما این استدلال، خلط دو مقوله کاملاً متفاوت است. توانمندیهای دفاعی اسرائیل که با کمکهای مالی آمریکا توسعه یافتهاند، برای مقابله با موشکهای بالستیک و کروز و پهپادهای متعارف ایران به کار گرفته شدهاند. اگر ایران به سلاح هستهای دست یافته بود یا در آینده به آن دست یابد، بدون تردید توانایی اسرائیل برای واردکردن ضربه هستهای تلافیجویانه به ایران، بار دیگر در کانون توجه قرار خواهد گرفت.
توانمندیهای دفاعی در برابر موشکهای متعارف و هستهای اهمیت دارند و ایالات متحده باید برای پیچیدهتر کردن محاسبات دشمنان و حفاظت از مردم آمریکا در صورت شکست بازدارندگی، این توانمندیها را تقویت کند. با این حال، چنین سامانههایی جایگزین نوسازی هستهای بهتعویقافتاده آمریکا نیستند؛ نوسازیای که قرار است زرادخانه فرسوده این کشور شامل بمبافکنهای هستهای، موشکهای بالستیک قارهپیما و زیردریاییهای حامل موشکهای بالستیک را که نخستین بار در دوران جنگ سرد مستقر شدند، با سامانههای مدرنتر جایگزین کند. گات مولر چهار سال پیش، در جلسه استماع کمیته نیروهای مسلح سنای آمریکا بر اهمیت همین تسلیحات تأکید کرده بود.
سلاحهای هستهای نه اکنون و نه در گذشته، ابزارهایی برای بازدارندگی در برابر همه تهدیدها نبودهاند و افراد اندکی نیز تاکنون مدعی شدهاند که این تسلیحات میتوانند از درگیری در تمامی سطوح جلوگیری کنند.
بازدارندگی راهبردی هستهای همچنان زنده و پابرجاست. سلاحهای هستهای نه اکنون و نه در گذشته ابزارهایی برای بازدارندگی در برابر همه تهدیدها نبودهاند و افراد اندکی نیز تاکنون مدعی شدهاند که این تسلیحات میتوانند از درگیری در تمامی سطوح جلوگیری کنند. ناظران منطقی باید در برابر این وسوسه مقاومت کنند که از دکترین نظامی - که راهنمای رهبران سیاسی و نظامی بوده، اما الزامآور نیستند - نتیجهگیریهای فراتر از واقعیت داشته باشند. استفادهنکردن از سلاحهای هستهای در برابر حملات نامتعارف، ترکیبی و نوآورانه یا ظهور فناوریهای جدید در میدان نبرد، به این معنا نیست که بازدارندگی هستهای دیگر موضوعیت ندارد.
بیتردید، سیاستگذاران باید دیدگاههای خود را درباره فناوریهای جدید، اهمیت سامانههای دفاعی و کنترل تسلیحات با شرایط تازه تطبیق دهند. اما خودداری از پیشبرد برنامه نوسازی نیروهای هستهای آمریکا، با این استدلال سست که درگیریهای اخیر، تهدید تلافیجویی هستهای را منسوخ کردهاند، اقدامی غیرمسئولانه خواهد بود و ممکن است زمینهساز همان فجایعی شود که بازدارندگی هستهای طی ۸۰ سال گذشته با موفقیت از وقوع آنها جلوگیری کرده است.
جلوگیری از ترور
گات مولر در مقاله بحثبرانگیز خود استدلال میکند که سلاحهای هستهای، برخلاف تصوری که از آنها بهعنوان قدرتمندترین ابزار بازدارندگی وجود دارد، در عمل توانایی کمتری برای محافظت از کشورها در برابر حملات متعارف دارند. هند، اسرائیل، پاکستان و روسیه، با وجود برخورداری از زرادخانههای هستهای، در سالهای اخیر با حملاتی علیه قلمرو خود مواجه شدهاند. حتی داراییهای راهبردی هستهای نیز در برابر حملات آسیبپذیر بودهاند: در عملیات «تار عنکبوت» در ژوئن ۲۰۲۵، اوکراین به بمبافکنهای روسیه حمله کرد؛ آن هم با وجود هشدارهای مسکو مبنی بر اینکه حملات متعارف به چنین داراییهایی میتواند واکنش هستهای روسیه را در پی داشته باشد.
از این رو، گات مولر این استنباط رایج را که برخورداری از سلاح هستهای میتوانست مانع حمله به اوکراین و ایران از سوی قدرتهای متجاوز و قدرتمند شود، به چالش میکشد. او در نهایت نتیجه میگیرد که کشورهای فاقد سلاح هستهای باید درباره فایده دستیابی به این تسلیحات تردید کنند و قدرتهای هستهای نیز بهجای تمرکز صرف بر گسترش و نوسازی زرادخانههای خود، توجه بیشتری به افزایش تابآوری و تقویت توان دفاعی متعارف معطوف کنند.
با این حال، ترور آیتالله علی خامنهای - رهبر جمهوری اسلامی ایران - در ماه فوریه (9 اسفند) ممکن است انگیزهای متضاد ایجاد کرده باشد؛ انگیزهای که گات مولر در تحلیل خود تا حد زیادی از بررسی آن غفلت کرده است: سایه ترور! این اتفاق برای حاکمان، دلیل دیگری برای تلاش در جهت دستیابی به سلاح هستهای فراهم میکند. در زمان نگارش این مقاله، هنوز بخش زیادی از پیامدهای جنگ ایران نامشخص است. اما یکی از مهمترین میراثهای این جنگ شاید از همین حالا در حال شکلگیری باشد: حاکمان کشورهای دیگر اکنون دلایل تازهای دارند تا محاسبات خود را درباره تضمین بقایشان از نو ارزیابی کنند.
این واقعیت که [آیتالله] خامنهای تنها چند روز پس از دیدار مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی در ژنو کشته شد، این پیام را روشنتر کرد: حاکمانی که در چنین موقعیتی قرار دارند، پیش از آنکه بتوانند برای خروج از بحران مذاکره کنند، باید نهتنها احتمال شکست یا سرنگونی، بلکه خطر کشتهشدن خود را نیز در نظر بگیرند. به این ترتیب، اسرائیل و ایالات متحده دلایل تازهای در اختیار رهبران دیگر کشورها قرار دادهاند تا به این نتیجه برسند که بازدارندگی هستهای، مطمئنترین ابزار حفاظتی است که در اختیار دارند.
اسرائیل و ایالات متحده با ترور رهبر ایران، دلایل تازهای در اختیار رهبران دیگر کشورها قرار دادهاند تا به این نتیجه برسند که بازدارندگی هستهای، مطمئنترین ابزار حفاظتی است که در اختیار دارند.
تاریخ معاصر دلایل زیادی در اختیار چنین رهبرانی قرار میدهد تا از سرنوشتی که در غیاب بازدارندگی هستهای ممکن است انتظارشان را بکشد، بیم داشته باشند. صدام حسین - رهبر عراق - سال ۲۰۰۳ از قدرت برکنار شد، به اسارت درآمد، محاکمه شد و به دار آویخته شد. تجربه لیبی، نمونهای حتی هشداردهندهتر است. معمر قذافی - دیکتاتور این کشور - برنامههای هستهای و دیگر برنامههای تسلیحات نامتعارف خود را کنار گذاشت و تا سال ۲۰۰۶ روابطش را با کشورهای غربی عادیسازی کرد. اما پنج سال بعد، در جریان شورشی با حمایت ناتو سرنگون شد و به دست شبهنظامیان به قتل رسید. این دو مورد با یکدیگر تفاوت دارند، اما درسی که ممکن است حاکمان از آنها بگیرند، ساده و در عین حال تأثیرگذار است: سازش و مصالحه، بقای آنها را تضمین نمیکند؛ در حالی که واگذاری توانمندیهای راهبردی میتواند آنها را در برابر همان خطراتی بیدفاع بگذارد که این تسلیحات قرار بود مانعشان شوند.
بنابراین، برای رهبران آسیبپذیر، سلاحهای هستهای چیزی فراتر از توانایی حفاظت از کشورشان فراهم میکنند: نوعی بیمه برای جلوگیری از حذف و نابودی خودشان. هرچه هدف قراردادن مستقیم رهبران محتملتر شود، انگیزه دستیابی به قابلیتی که بتواند هزینههای غیرقابلقبولی به دشمن قدرتمندتر تحمیل کند و از این طریق، مانع حملهای با هدف حذف رهبری شود. تجربه کره شمالی نشان میدهد که این منطق تا کجا میتواند پیش برود. حتی پیش از کشتهشدن قذافی در سال ۲۰۱۱، کره شمالی خلع سلاح لیبی را بهعنوان روایتی هشداردهنده مطرح کرده بود: قدرتهای غربی با وعده بهبود روابط و تأمین امنیت، لیبی را به کنارگذاشتن برنامه هستهای خود ترغیب کردند، اما پس از خلع سلاح، به این کشور حمله کردند. کره شمالی در سال ۲۰۲۲ قانونی درباره سیاست هستهای خود تصویب کرد که بر اساس آن، اگر حملهای سامانه فرماندهی و کنترل هستهای این کشور را در معرض خطر قرار دهد، واکنش تلافیجویانه به طور خودکار انجام خواهد شد. این سازوکار با هدف تضمین این امر طراحی شده است که نابودی رهبران کشور، نتواند مانع واکنش هستهای بعدی شود.
روند متوقفشده جنگ ایران و تابآوری جمهوری اسلامی پس از ترور [آیتالله] خامنهای ممکن است بر نحوه آمادگی دیگر حاکمان برای رویاروییهای نظامی تأثیر بگذارد. این جنگ نشان داده است که اهداف اعلامشده طرفهای درگیر، بهمحض آغاز نبرد، با چه سرعتی میتوانند تغییر کنند. بنابراین، حاکمانی که با چنین احتمالی روبهرو هستند، باید خود را برای خطرناکترین جنگی آماده کنند که ممکن است دشمنانشان به راه بیندازند. چنین فضای نامطمئنی، جذابیت سلاحهای هستهای را بهعنوان نوعی بیمه در برابر شکست نظامی و حذف رهبران افزایش میدهد.
سایه ترور رهبران همچنین میتواند محاسبات کشورهای دارنده سلاح هستهای را به شکلی خطرناک تغییر دهد. هر نظام هستهای باید با معضلی روبهرو شود که «پیتر فیور» - دانشمند علوم سیاسی - آن را «معمای همیشه - هرگز» نامیده است: سلاحهای هستهای باید همواره در صورت صدور دستور قانونی قابلاستفاده باشند و تحت هیچ شرایط دیگری مورداستفاده قرار نگیرند. کشورها برای جلوگیری از استفاده غیرمجاز از این تسلیحات، معمولاً اختیار شلیک را متمرکز میکنند و کنترل سیاسی آنها را در دست بالاترین مقامات کشور نگه میدارند. اما همین تمرکز، آسیبپذیری خاصی ایجاد میکند. اگر رهبر کشور کشته شود، ارتباطات قطع گردد یا سامانه فرماندهی فلج شود، ممکن است زرادخانه هستهای عملاً از کار بیفتد.
این آسیبپذیری، راهحل معکوسی را به ذهن متبادر میکند. یک کشور میتواند نیروهای خود را پراکنده سازد، اختیار شلیک را از پیش به سطوح پایینتر تفویض کند، زمان تصمیمگیری را کاهش دهد و رویههایی ایجاد کند که امکان تلافیجویی را حتی پس از نابودی رهبران یا شبکههای ارتباطی کشور حفظ کنند. هر یک از این اقدامات، احتمال قطعیتر شدن واکنش تلافیجویانه را افزایش میدهد؛ اما در عین حال میتواند خطر بروز حادثه، محاسبه اشتباه یا استفاده غیرمجاز از سلاحهای هستهای را نیز بیشتر کند. تهدید حذف رهبران، این نظام را از وضعیت «هرگز» به سمت وضعیت «همیشه» سوق میدهد.
خطر اصلی دقیقاً از همینجا جنبهای سیستمی پیدا میکند. «اسکات سیگن» - تحلیلگر سیاستهای هستهای - با استناد به مواردی که در دوران جنگ سرد، جهان تا آستانه جنگ هستهای پیش رفت، نشان داده است که سازمانهای پیچیده در شرایط فشار زمانی شدید، چگونه ممکن است مرتکب خطاهای فاجعهبار شوند. اقداماتی که برای تضمین واکنش تلافیجویانه پس از حذف رهبران یک کشور اتخاذ میشوند، ممکن است دقیقاً همان مکثها، سازوکارهای کنترلی چندلایه و قضاوتهای انسانی را از میان بردارند که مانع وقوع فاجعه میشوند. به این ترتیب، هدف قراردادن رهبران، نوعی پویایی معکوس و خطرناک ایجاد میکند: تلاش برای اعمال کنترل بیشتر بر دشمن میتواند او را به واگذاری بخشی از کنترل بر توانمندیهای هستهای خود وادار کند تا امکان تلافیجویی را حتی در صورت نابودی رهبری کشور حفظ کند.
الگویی که با ترور [آیتالله] خامنهای ایجاد شده است، از سوی برنامهریزان هستهای در روسیه، چین، کره شمالی و پاکستان و همچنین مقامات کشورهای آستانه هستهای که در حال بررسی الزامات لازم برای تضمین بقای یک زرادخانه هستهای هستند، بهدقت مطالعه خواهد شد. آنها باید این مسئله را بررسی کنند که آیا ممکن است رهبری سیاسی کشورشان در جریان جنگ هدف قرار گرفته و از میان برداشته شود و آیا پس از آن همچنان امکان واکنش تلافیجویانه وجود خواهد داشت یا خیر. از نگاه آنها، مسیر امنتر ممکن است توسعه نیروهای هستهای باشد که حتی پس از حذف رهبرانِ کنترلکننده آنها نیز بتوانند به حیات و عملکرد خود ادامه دهند.
«گات مولر» درست میگوید که سلاحهای هستهای در عمل توانایی کمتری برای محافظت از کشورها در برابر بسیاری از اشکال حملات متعارف از خود نشان دادهاند. اما از این مسئله نمیتوان نتیجه گرفت که دولتها ارزش کمتری برای این تسلیحات قائل خواهند شد. یک سلاح برای حفظ ارزش خود لزوماً نباید مانع وقوع هر نوع حملهای شود؛ همین که بتواند خطرناکترین پیامدهایی را که حاکمان از آنها بیم دارند - یعنی نابودی حکومتشان یا کشتهشدن خودشان - برای دشمن بسیار پرهزینهتر و مخاطرهآمیزتر کند، کافی است؛ بنابراین، پیامد این وضعیت ممکن است نگرانکنندهتر از آن چیزی باشد که صرفاً تضعیف بازدارندگی هستهای نشان میدهد: هرچه سلاحهای هستهای نتوانند حفاظت همهجانبهای را فراهم کنند، آسیبپذیری فزاینده رهبران سیاسی در برابر ترور میتواند انگیزه دیگری برای دستیابی حاکمان به این تسلیحات یا تقویت زرادخانههای هستهای موجودشان ایجاد کند.
بازدارندگی هستهای و جنگهای متعارف
قدرتهای غربی با وعده بهبود روابط و تأمین امنیت، لیبی را به کنارگذاشتن برنامه هستهای خود ترغیب کردند، اما پس از خلع سلاح، به این کشور حمله کردند.
در فاصله دو ماه از سال ۲۰۲۵، چند کشور دارنده سلاح هستهای دریافتند که حتی برخورداری از قدرتمندترین تسلیحات جهان نیز نمیتواند آنها را در برابر حملات به سرزمین اصلیشان مصون نگه دارد. در ماه می ۲۰۲۵، پس از آنکه شبهنظامیان افراد هندو را در کشمیر تحت اداره هند هدف قرار دادند، هند حملات هماهنگی را علیه پاکستان آغاز کرد و اهدافی را در نزدیکی پایگاه استقرار بمبافکنهای راهبردی پاکستان مورد حمله قرار داد. با وجود آنکه هر دو کشور از قدرتهای هستهای مهمی برخوردارند و توانایی حمله هستهای تلافیجویانه پس از تحمل ضربه نخست را دارند (یعنی میتوانند پس از زندهماندن از یک حمله هستهای، بهاندازه کافی تسلیحات برای پاسخ هستهای در اختیار داشته باشند)، پاکستان نتوانست هند را از انجام این حمله بازدارد.
در ژوئن ۲۰۲۵، اوکراین به پایگاههای هوایی روسیه که برخی از آنها محل استقرار بمبافکنهای سنگین راهبردی با قابلیت حمل سلاح هستهای بودند، حمله کرد. روسیه نیز نتوانست مانع این حمله شود. در همان ماه، اسرائیل با کمک ایالات متحده، تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار داد. ایران نیز در پاسخ، چندین موج گسترده از پهپادها و موشکهای بالستیک را به سوی اسرائیل - دولتی که به طور گسترده دارای سلاح هستهای است - شلیک کرد.
«گات مولر» با استناد به شواهد حاصل از این سه مورد، ادعا میکند که بازدارندگی هستهای نتوانسته مانع حملات متعارف به سرزمین اصلی کشورهای هستهای شود. او در نتیجهگیری خود مینویسد که این مسئله باید هم قدرتهای هستهای کنونی و هم کشورهایی را که ممکن است بخواهند به این تسلیحات دست یابند، به تأمل وادارد. گات مولر حق دارد، اما استدلال او همزمان از یک سو بیش از حد پیش میرود و از سوی دیگر بهاندازه کافی پیش نمیرود. بازدارندگی هستهای واقعاً در مورد قدرتهای بزرگی که درگیر منازعه با همسایگان یا رقبای منطقهای خود هستند، با شکست مواجه میشود. اما نمیتوان این ناکامی را به قدرتهای هستهای بزرگ جهان یعنی ایالات متحده و چین هم تعمیم داد؛ کشورهایی که همسایه یکدیگر نیستند و رقابتشان را در فاصلهای دور از سرزمین اصلی خود دنبال میکنند. در واقع، احتمالاً این دو کشور همچنان زرادخانههای هستهای خود را حفظ و حتی گسترش خواهند داد.
در عین حال، ادعای گات مولر مبنی بر ناکارآمدی بازدارندگی هستهای، از اشاره به یک پویایی مهم دیگر غفلت میکند: تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای، یک کشور را در معرض خطر بزرگی قرار میدهد. صرف ظن به اینکه کشوری در حال توسعه سلاح هستهای است، ممکن است حملهای را برانگیزد که اساساً قرار است سلاحهای هستهای مانع از وقوع آن شوند. مجموع این تحولات نشان میدهد که این تسلیحات، همچنان در انحصار قدرتهای بزرگ جهانی باقی خواهند ماند؛ در حالی که سایر کشورها به این نتیجه خواهند رسید که تلاش برای دستیابی به چنین سلاحهایی و حفظ آنها ممکن است ارزش هزینهها و مخاطراتش را نداشته باشد.
«گلن اسنایدر» - دانشمند علوم سیاسی - از همان سال ۱۹۴۶ به این نتیجه رسیده بود که بازدارندگی هستهای میتواند مانع وقوع جنگ هستهای میان قدرتهای بزرگ شود، اما به طرزی عجیب احتمال وقوع جنگهای متعارف را افزایش میدهد. در دوران جنگ سرد، این جنگهای متعارف معمولاً در سرزمین اصلی قدرتهای بزرگ رخ نمیدادند، بلکه اغلب از طریق نیروهای نیابتی و در مناطق دوردست مانند مصر و اسرائیل یا ویتنام شمالی و جنوبی به وقوع میپیوستند. به هر حال، اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده در جریان رقابت جهانی خود مرز مشترکی نداشتند. مواردی که گات مولر به آنها اشاره میکند، با درگیری میان آن ابرقدرتها تفاوت دارند. روسیه و اوکراین، همانند هند و پاکستان، کشورهای همسایه هستند. هرچند این مسئله نگرانکننده است، اما تعجبآور نیست که درگیری متعارف میان آنها در قلمرو سرزمینی یکی از دو طرف رخ دهد؛ حتی اگر یک یا هر دو کشور به سلاح هستهای مجهز باشند.
درگیری میان ایران و اسرائیل تا حدودی متفاوت است، اما باز هم شباهتی به رقابت میان قدرتهای بزرگ ندارد. این دو دشمن ممکن است مرز مشترکی نداشته باشند، اما هر دو، قدرتهای منطقهای هستند که عمدتاً در گستره خاورمیانه با یکدیگر رقابت میکنند. پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل و حملات بعدی اسرائیل به نیروهای نیابتی ایران، تهران با شلیک پهپادها و موشکها به طور مستقیم به اسرائیل پاسخ داد. توانمندیهای هستهای اسرائیل نتوانست ایران را از این اقدام بازدارد. تمامی این درگیریها شامل حملات هوایی به قلمرو سرزمینی کشورها هستند؛ حملاتی که به طور اجتنابناپذیر سطح مخاطرات را افزایش میدهند. چنین حملاتی، طبیعتاً خطر تشدید درگیری را به همراه دارند؛ تشدیدی که ممکن است به استفاده از سلاح هستهای و وقوع پیامدهای ناشناخته پس از آن منجر شود.
الگویی که با ترور [آیتالله] خامنهای ایجاد شده است، از سوی برنامهریزان هستهای در روسیه، چین، کره شمالی و پاکستان و همچنین مقامات کشورهای در آستانه هستهای که در حال بررسی الزامات لازم برای تضمین بقای یک زرادخانه هستهای هستند، بهدقت مطالعه خواهد شد.
با این حال، تحولات چند سال اخیر باید هشداری برای تمام کشورهایی باشد که به دنبال دستیابی به سلاح هستهای هستند و انتظار دارند این تسلیحات از سرزمین اصلی آنها در برابر هرگونه حمله از سوی دشمنان همسایه یا منطقهای خود محافظت کنند. سلاحهای هستهای مانع حملات هوایی به قلمرو سرزمینی یک کشور هستهای نمیشوند. با این حال، ادعاهای گات مولر صرفاً درباره کشورهایی صدق میکند که مرز مشترک دارند یا در یک منطقه با یکدیگر رقابت میکنند. این ادعاها را نمیتوان به بازدارندگی هستهای میان قدرتهای بزرگ تعمیم داد. هیچ تحول تازهای نیز نشان نمیدهد که بازدارندگی هستهای در جریان رقابت میان این قدرتها به هر شکلی تضعیف شده باشد.
در عین حال، گات مولر خطرات دستیابی به سلاح هستهای را با این انتظار که پس از آزمایش و استقرار این تسلیحات، حملات دشمنان با موفقیت بازداشته خواهند شد، کمتر از میزان واقعی برآورد میکند. هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد برخورداری از ظرفیت آستانه هستهای، یا نزدیکشدن به مرحله ساخت سلاح هستهای، میتواند دشمنان را از حمله بازدارد. برعکس، چنین وضعیتی آسیبپذیری ایجاد میکند. ایران نمونه روشنی در این زمینه است. ایران در سراسر سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، با وجود برخورداری از ظرفیت بالای آستانه هستهای، نتوانست مانع حمله به خاک خود شود؛ هرچند مقامات ایرانی تهدید کرده بودند که اگر اسرائیل و ایالات متحده از خطوط قرمز تهران عبور کنند، این کشور به ساخت سلاح هستهای روی خواهد آورد.
تا پایان سال ۲۰۲۵، برنامه هستهای ایران با محدودیتهایی مواجه شده بود؛ این در حالی بود که سازمانهای اطلاعاتی آمریکا به این نتیجه رسیده بودند که ایران در اوایل سال ۲۰۲۵ به طور مخفیانه تلاشهای خود را برای ساخت یک بمب اولیه افزایش داده بود. در اینجا نیز شواهد نسبتاً روشن هستند: افزایش ظرفیت آستانه هستهای، نه بازدارندگی و امنیت ایران را تقویت کرد و نه توانایی آن را برای وادارکردن طرف مقابل به عقبنشینی افزایش داد. برعکس، این وضعیت حملهای را برانگیخت که ایران از آن بیم داشت و بهشدت میخواست از وقوعش جلوگیری کند. ایران تنها زمانی توانست به اهرم فشار راهبردی دست یابد که در سال ۲۰۲۶ به راهبردی متعارف روی آورد و کنترل گلوگاه حساس تنگه هرمز را در دست گرفت.
همانطور که گات مولر نیز اذعان میکند، نمیتوان این یافتهها را به درگیریهای فرضی میان قدرتهای بزرگ هستهای تعمیم داد. روشن نیست که این یافتهها تا چه اندازه با روابط میان روسیه و ایالات متحده یا چین و ایالات متحده انطباق داشته باشند. از یک سو، این قدرتها زیرساختهای هستهای بسیار قدرتمندی دارند و از سوی دیگر، میتوانند از طریق جنگهای نیابتی متعارف و در مناطق دور از سرزمین اصلی خود به رقابت بپردازند؛ بنابراین، احتمالاً قدرتهای بزرگ همچنان قادر خواهند بود سایر قدرتهای هستهای را از حمله به سرزمین اصلی خود بازدارند.
از همین رو، به احتمال زیاد، قدرتهای بزرگ حتی در عصر جدید پهپادها و دیگر اشکال تسلیحات تهاجمی متعارف و ارزانقیمت نیز بر ضرورت نوسازی نیروهای هستهای خود پافشاری خواهند کرد. کشورهای کوچک و متوسط ممکن است با آشکارشدن محدودیتهای فایده سلاحهای هستهای، انگیزه کمتری برای دستیابی به این تسلیحات داشته باشند. اما این رویکرد در مورد قدرتهای بزرگ صدق نخواهد کرد. تحول در عرصه جنگهای متعارف مدرن که دسترسی به تسلیحات تهاجمی ارزانقیمت را برای طیف گستردهای از دولتها و بازیگران غیردولتی امکانپذیر کرده است، به طور تناقضآمیزی نهتنها سلسلهمراتب هستهای موجود را تضعیف نمیکند، بلکه به تقویت آن میانجامد.
https://www.foreignaffairs.com/responses/who-needs-bomb-edelman-miller-touval-stein
[1] . ROSE GOTTEMOELLER
[2] . Eric S. Edelman
[3] . Franklin C. Miller
[4] . Yonatan Touval
[5] . Janice Gross Stein
/انتهای پیام/