اراده عمومی

یکی از عناصر مهم و زمینه‌ساز برای تحقق اراده جمعی، مفهوم خیر عمومی است. خیر عمومی ممکن است در جامعه در موضوعاتی وجود داشته باشد، اما به مرور ضعیف شده و حتی ممکن است به مفهوم مقابل آن یعنی شر عمومی تبدیل شود. به‌عبارت‌دیگر، جامعه دائماً در حال به روز رسانی فهم خود از خیر عمومی است و نمی‌توان بدون توجه بر آنچه که یک جامعه در طول زمان تجربه و ادراک می‌کند، به‌صورت یکطرفه او را به خیر عمومی دعوت کرد.

مهم‌ترین عامل برای احیای اراده عمومی، رسیدن به «خودآگاهی تاریخی» است. این خودآگاهی با نشستن و فکرکردن محقق نمی‌شود، بلکه با «کنش اجتماعی» از زیر آوار بیرون می‌آید. این کار مانند مجسمه‌ای زیرخاکی است که باید با بیل زدن، کشف و بازسازی شود.

به نسبت بقیه ملت‌ها و کشورها، ما جزء کشور‌هایی هستیم که اراده عمومی یا جمعی‌مان در بحران بسیار فربه‌تر است. در خیلی جا‌های دنیا جنگ شده، اما این حجم از کمک‌هایی که در جنگ ۸ساله از دل مردم جمع شد و به جبهه‌ها رفت، بی‌سابقه بود. من نمی‌خواهم بگویم بقیه کشور‌ها چنین امکانی را ندارند، بلکه می‌خواهم بگویم که کشور ما از جهت میزان همدلی و انسجام در مواقع بحرانی، جزء کشور‌های زبانزد است.

دوره فعلی برای روحانیت بسیار مهم است. وقتی این پنجره تحول بسته شود، حداقل تا شصت یا هفتاد سال آینده مجبور خواهیم بود ذیل نظم جدیدی که شکل گرفته است، منفعل و تابع باشیم یا به‌عنوان عضو شرور، منزوی شویم.

امروز میدان اصلی نزاع، نه خاک و مرزهای جغرافیایی، بلکه ساحت ذهن انسان است. آن‌چه مسیر زندگی فردی و جمعی را تعیین می‌کند، خودِ حوادث نیست، بلکه معنایی است که ذهن از آن‌ها می‌سازد. در این نبرد پنهان، هر جریان فکری که بتواند معنا را تصرف کند، احساس، اراده و در نهایت کنش انسان را در اختیار گرفته است؛ و از همین‌جاست که «فتح معنا» به مهم‌ترین پیروزی عصر حاضر بدل می‌شود.

مردم، زمانی رهبری یک فرد را می‌پذیرند که بدانند او «غیر از صلاح آن‌ها چیزی نمی‌خواهد» و برای خودش منفعت شخصی طلب نمی‌کند. این پذیرش، ریشه در درک شایستگی‌های امام دارد: «دانا»، «پاک»، «اهل تدبیر»، «حافظ دین» و «مخالف هوای نفس» بودن.

ما نتوانستیم ساختارها، مکانیزم‌ها و فرایندهایی را در نظم روزمره جامعه و سیاست برای حضور مستمر «اراده عمومی» تدارک ببینیم؛ بنابراین، آن اراده انقلابیِ مردم، تنها در همان شکل «نظم‌ستیز» و لحظه‌ای خود، امکان ظهور می‌یابد؛ یعنی در لحظاتی شبیه به خود انقلاب که به‌صورت ناگهانی و انفجاری بروز می‌کند؛ مانند بزنگاه‌های بحران، حوادث بزرگ یا رخدادهای ملی. چرا این نیرو فقط در این لحظات خود را نشان می‌دهد؟ چون در حالت عادی، ساختارها و سازوکارهای موجود اجازه نمی‌دهند که آن نیرو به همان شکل اصیل خود را بروز دهد.

انقطاع از وجود و تقدم بخشیدن به اراده بر نظم هستی، اساساً همان لحظه تولد سلطه است. یعنی مفهوم سلطه در قرن بیستم متولد نشده است؛ بلکه آنجا که انقطاع از وجود رخ می‌دهد، سلطه به وجود می‌آید. غرب در ادامه و در «تنظیم» این سلطه موفق بوده است. به همین خاطر است که «میشل فوکو» وقتی مفهوم سلطه را تبارشناسی می‌کند، ریشه‌های آن را به قرن بیستم بازنمی‌گرداند؛ بلکه به دوره رنسانس رجوع می‌کند و نشان می‌دهد که منطق سلطه در نقاط تکوین مفاهیمی چون «پیدایش کلینیک» یا «مراقبت و تنبیه» در قرون ۱۵ و ۱۶ در حال شکل‌گیری بوده است.

از جمله نهادهایی که استعداد ارتباط با عرصه عمومی و تأثیرگذاری بر اراده عمومی را دارند، شوراهای محلی و انجمن‌های مردمی هستند. اما باید توجه کنیم که میان «شوراگرایی» و وجوه «بوروکراتیک» جامعه، همواره یک چالش مهم و پایدار وجود داشته است. بروکراسی به دنبال قطعیت و ایجاد روندهای ازپیش‌تعیین‌شده است، درحالی‌که شوراگرایی به گفت‌وگو و ایجاد زمینه‌هایی برای اندیشیدن‌های تازه تمایل دارد.