بحران کاهش جمعیت

سیاست‌های جمعیتی ما بیشتر شعارگونه بوده و برنامه‌های عملی و کاربردی که بتواند شرایط زندگی خانواده‌ها را بهتر کند، به شکل جدی اجرا نشده است. مثلاً برای جوانانی که تازه ازدواج کرده‌اند، هیچ بسته حمایتی کامل و جامعی وجود ندارد و کمک‌هزینه مسکن، اشتغال، تسهیلات مالی و برنامه‌های آموزشی به‌قدر کافی نیست.

دیگر خبری از خانه‌های پرجمعیت دیروز نیست. حالا خانواده‌های ایرانی هر روز بیشتر به سمت تک‌فرزندی یا بی‌فرزندی می‌روند؛ روندی نگران‌کننده که آمارها آن را تأیید و روایت‌ها آن را توضیح می‌دهند. این گزارش روایتی است از دلایل پنهان پشت انتخابی که روزگاری بدیهی بود: «بچه‌دار شدن».

بوم و مختصات فرهنگی کشور ما، به‌لحاظ پهناوری گسترده‌ای که دارد، در شهرستان‌ها و مناطق مختلف، متفاوت است. یعنی وقتی نظام مسائل کاهش جمعیت را نگاه کنید، می‌بینید که در یک‌جا، افزایش نرخ طلاق عامل اصلی است؛ جای دیگر، فاصله‌ی ازدواج تا فرزندآوری یا عدم تشکیل خانواده، یا در منطقه‌ای، توقف روی تک‌فرزندی جزو اولویت‌های نخست ساکنین آن ناحیه به شمار می‌رود. بنابراین، تحلیل و برنامه‌ریزی مباحث جمعیتی کشور با توجه به نگاه منطقه‌ای و بومی، جزو راهبردهای اصلی است.

وقتی جامعه با چالش‌های اجتماعی و اقتصادی مهم و اساسی روبه‌رو باشد، طبیعتاً تمایل به فرزندآوری کاهش پیدا می‌کند. ما نمی‌توانیم در جامعه‌ای که مسائل اجتماعی در آن پیچیده و وضعیت اقتصادی بغرنج است، مردم را به فرزندآوری تشویق کنیم حتی اگر فرزندآوری از جهات مختلف منطقی به نظر برسد، اما در واقعیت، چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد.

ساختار‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی شهری در کشورمان هنوز آمادگی ورود به موج سالمندی را ندارند و به نظر می‌رسد که هنوز ورود عملیاتی به این موضوع انجام نشده و حتی اگر سیاست‌ها و برنامه‌هایی وجود داشته باشد، به مرحله اجرا نرسیده است.

طبق آمارهای رسمی، نرخ باروری کشور به طور مستمر تنزل پیدا کرده است، نتایج یک پیمایش ملی که به تازگی بین زوجین متأهل در سنین باروری انجام شده، نشانگر عدم تمایل ۷۷ درصد آن‌ها به داشتن فرزندان جدید است.

ظهور «فردگرایی نئولیبرال» باعث شده افراد تمام ساعت‌های روز را صرف توسعه مهارت‌های فردی و ساخت یک پروفایل اجتماعی پر زرق‌وبرق با تصاویر سفرهای خارجی کنند. داشتن فرزند، مانعی برای چنین فرهنگی است.

مهد و دبستان به بیشترین میزان نظارت احتیاج دارد چون اجتماعی شدن و جامعه پذیری یک کودک دارد شکل می‌گیرد و نمی‌شود این کودک را به هر جایی و دست هر کسی سپرد. بنابراین یک بخشی از سیستم مراقبت، مربیان و آموزش مربیان و کیفیت آموزش‌هایی که داده می‌شود، هست. علاوه بر این مراکز مراقبت از کودک چقدر در دسترس هستند و چقدر از سبد هزینه یک خانوار صرف هزینه مهد می‌شود؟

حدود ۶۰ درصد سقط جنین در منزل با استفاده از قرص‌های سقط جنین انجام می‌شود. ۳۰ درصد سقط جنین در مطب‌ها و ۱۰درصد با استفاده از دارو‌های گیاهی عطاری‌ها صورت می‌گیرد. حداقل ۲ هزار میلیارد تومان در سال برای سقط جنین مصرف می‌شود.

اکنون پتانسیل و ظرفیت تجدید نسل و فرزندآوری در کشور ما درحال کاهش است، چون دوره باروری زنان در کشور ما معمولا بین ۲۰ تا ۳۵ سال است و باتوجه به این‌که میانگین سنی زنان در سن باروری، درحال افزایش است، این افراد از لحاظ سنی از فرزندآوری خارج می‌شوند. نسل‌های بعدی که در جامعه‌شناسی نسل z نامیده می‌شوند، هم تعدادشان کمتر است و هم میل‌شان به ازدواج و فرزندآوری کم است و ارزش‌های آن‌ها متفاوت است.

پس از تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، به دلیل جو رسانه‌ای ایجاد شده، موجی از نظرات هیجانی له و علیه این قانون در جامعه شکل گرفت. درمیان این نظرات مختلف، «دخالت دولت در حریم خصوصی مردم» بیش از سایر نظرات پررنگ‌تر شد. استدلالی که تصویب این قانون را دخالت در زندگی خصوصی یا به بیان کاربران فضای مجازی دخالت در تختخواب مردم می‌دانست. اما پرسش مهم این است که موضوع جمعیت تا چه حد در زمره حریم خصوصی افراد تعریف می‌شود؟ حد و حدود ورود دولت‌ها در آن چه قدر است؟

فهم سنتی از دین و مسئولیت‌ناپذیری آن برای تعریف هویت اجتماعی برای زنان بر مبنای دین، موجب تلازم «مادری و فرزندآوری» با «عقب‌ماندگی و انزوا» می‌شود. زنان مسلمان ایران طبعاً علاقه‌مندند تا با رجوع به هویت دینی خود، سدی ایمانی و انسانی در مقابل این سیل ویرانگر ایجاد کنند اما عملاً با واقعیتی به نام فهم سنتی از دین مواجه می‌شوند که رخنه‌هایی بزرگ در این سد ایجاد می‌کند؛ فهمی از دین که نه تنها تعریف روشنی از تکامل اجتماعی ندارد و مسئولیتی نسبت به آن نمی‌پذیرد و زنان و مردان را برای حضور دینی در این عرصه تنها می‌گذارد، بلکه هویت خانواده و مادری و فرزندآوری را نیز به‌صورت منفعل، بریده از تکامل اجتماعی، یکطرفه و مطلقاً تحت مولویت مرد تعریف می‌کند.