داود فیرحی

حضرت امیر، همه جا به حق ولایت خود تاکید می‌کند، اما هرگز توسل به زور و غلبه را روا نمی‌دارد. در گزارشی که طبری نقل می‌کند، علی (ع) خطاب به ابوبکر خلیفه اول، می‌گوید: «بازماندن ما از بیعت تو از این‌رو نیست که فضل تو را انکار می‌کنیم یا خیری را که خدا به سوی تو رانده به دیده حسد می‌نگریم، ولی ما را در این کار حقی بود که نادیده گرفتید...»

[محمد حنفیه می‌گوید:]من هنگام کشته شدن عثمان، کنار پدرم بودم. [آن حضرت]برخاست و به منزل رفت. سپس اصحاب رسول خدا (ص) بر او وارد شدند و گفتند: این مرد [عثمان]کشته شده و مردم ناگزیر باید امامی داشته باشند و غیر از تو برای این امر نمی‌یابیم؛ نه از نظر قدمت پیشینه در اسلام و نه از لحاظ نزدیکی به رسول خدا (ص). پس [علی (ع)]گفت: چنین کاری نکنید؛ زیرا که من وزیر شما باشم بهتر از آن است امیرتان باشم. گفتند: نه، به خدا سوگند هیچ کاری نکنیم تا آنکه با تو بیعت نماییم. حضرت فرمود: پس [مراسم بیعت]در مسجد باشد؛ زیرا بیعت من نباید مخفی باشد و جز با رضایت مسلمانان محقق نخواهد بود.»

اندیشه مشروعیت مبتنی بر قرارداد و بیعت، ردپایی در تاریخ اسلام و خاطره‌ای درست در حافظه فرهنگ شیعه ندارد. اما «دلیل» این امر ظاهرا فقدان نص نیست، زیرا نصوص دینی ما، به‌ویژه آثار به جای مانده از امیرالمومنین (ع) آکنده از این رویکرد است. بلکه عدم انتقال این اندیشه از مجال نص به ذهنیت و عقاید ما، «علتی» تاریخی دارد؛ زندگی سیاسی-اجتماعی شیعه، مانند هرگونه زندگی، عموما، جز با تطبیق ناخودآگاه و خودجوش انسان، با محیط، تحت فشار نیاز‌های فوری و آنی، و نه بر طبق یک نقشه هوشمندانه از پیش طرح شده، نمی‌توانست انتظام طبیعی داشته باشد.

نکته خیلی مهمی که در آثار اخیر مرحوم فیرحی دیده می‌شود این است که ایشان تاکید می‌کرد که سلطنت دوره اسلامی جنس متفاوتی با سلطنت ایران باستان دارد و قابل تقلیل به اندیشه ایران شهری نیست. من با این مفهوم مخالفم، طبیعتا می‌پذیرم که مفهوم سلطنت در طول تاریخ ایران دچار تحول شده، اما معتقدم عناصری داشته که تحت عنوان خیال جمعی ایرانیان تداوم پیدا کرد است.

مسیر دکتر فیرحی مسیر درستی‌ست؛ گرچه برای این مسیر باید مفاهیم تنقیه شود و این کاری‌ست که انجام نشده و ان شاءالله بتوان از آن کمک گرفت و راهی را پیدا کرد. به نظرم می‌رسد ما هم باید به اندیشه ایرانی توجه داشته باشیم و هم به اندیشه شیعی؛ درواقع همان طور که ایشان در درامد به آن اشاره کردند به اندیشه ایرانی شیعی توجه شود و اگر این طور پیش رویم می‌توانیم راهی به تجدد باز کنیم.

در این جلسه در پی واکاوی و کاوش در پاسخ به سوالات مطرح شده هستیم و همچنین این که از نظر دکتر «فیرحی» مفهوم «قانون» چه تحولی را از عصر صفوی تا قاجار طی کرده و به چه شیوه‌ای این امر را بیان می‌کنند؟ همچنین مشکل و بحرانی که ایشان بیان کردند که اساسا «قانون چیست؟»، «قانون چه هویتی دارد؟»، «هویت ما چیست؟» و «چگونه می‌توان به مفهوم قانون ایرانی دست یافت؟» را بررسی خواهیم کرد.