شریعتی

یکی از مضامین مهم دیگر که جلال با تأثیر از سارتر بیان می‌کند روشنفکر درگیر و غیر بی‌طرف است. در بیان او روشنفکر نباید ادای بی‌طرفی ارزشی در بیاورد و وانمود کند که با ارزش‌های محلی بیگانه است.

قراردادن استبداد به جای استعمار، به باور من یک تغییر اولویت خطرناک بوده که متأسفانه نهاد علم ما به سبب علقه عاطفی و احساسی که به غرب دارد، آن را مرتکب شده است. البته توجه کنید که غرض من، دوگانه‌سازی از این مفاهیم به این معنا که بگویم اصلاح داخلی را رها کرده و به مبارزه با عنصر خارجی بپردازیم، نیست؛ بلکه در مقابل این سخن که از اساس تلاش دارد تا رد پای استعمار در مشکلات ما را پاک کند.

امروز، تنها آن دسته از روشنفکرانی در صحنه حیات اجتماعی ایران باقی خواهند ماند که با مسئولیتی عمیق، امر ملی را در کانون اندیشه و دال مرکزی گفتمان خود قرار دهند. آینده ایران، بی‌تردید در گرو آن است که آیا ما امر ملی را به‌مثابه هسته مرکزی اندیشه‌مان به رسمیت می‌شناسیم یا نه.

نسل Z کمتر به مناسک صرفاً آیینی یا نگاه سنتی توجه دارد و بیشتر به‌دنبال معنا، ارزش‌های اخلاقی، آزادی و عدالت اجتماعی است. اندیشه‌های شریعتی که بر این ارزش‌ها تأکید دارد، می‌تواند پاسخگوی این نیاز‌ها باشد. او مفاهیمی‌ مانند آزادگی، برابری، عرفان انسانی و مسئولیت اجتماعی را پررنگ کرده است.

ساختارهای رقیب روحانیت در بیرون از آن کم نیستند. الان ساختار تئوریک تصوف در ایران به‌شدت رسوخ کرده است. آنها به نحو گسترده فعال هستند. حتی بعضاً در میان روحانیت نیز نفوذ دارند؛ لذا در پاسخ پرسش شما می‌گویم که عرفان، یکی از رقبای جدی نهاد روحانیت در ایران امروز است.

آثار نوشته شده در قالب کتاب و مقاله، تولید فیلم‌های سینمایی و تصنیف کردن قطعات موسیقی هر کدام از مواردی هستند که می‌توانند پیوسته یاد حضرت فاطمه زهرا را در دل‌ها زنده کنند و اگر از کیفیت مطلوبی برخوردار باشند خواهند توانست بر سبک زندگی مردم نیز اثر بگذارند و در حکم یک مکمل معنوی آن‌ها را از بدل شدن به نمونه‌های دست چندم «آدم غربی» نجات دهند.

ما به لحاظ تاریخی همیشه دین را دست‌مایه حیات اجتماعی خود قرار داده بودیم. دین مانند روغنی بوده که کمک می‌کرد تا چرخ‌دنده‌های حیات اجتماعی بتوانند بهتر عمل کنند. ولی وقتی ما در دوره جدید آمدیم و گفتیم که می‌خواهیم یک جامعه جدید با مختصات خاصی را بسازیم، برخی ما را با این پرسش مواجه کردند که با دین می‌خواهید چه کار کنید؟ آیا می‌خواهید دین را در داخل آن قرار دهید یا می‌خواهید دین را از آن بیرون بیندازید؟ مارکسیست‌ها، سکولاریست‌ها، ناسیونالیست‌ها و اسلامیست‌ها این کار را با ما کردند.

اولین شخصیتی که بررسی آراء و افکار وی در این زمینه دارای اهمیت است، فخرالدین شادمان خواهد بود. اهمیت وی از آن جهت است که مفهوم غرب ستیزی و تسخیر دست آورد‌های تمدن غربی را وارد ادبیات اندیشه‌ای کشور نموده و در تربیت نسل بعدی منتقدان غرب همچون سید احمد فردید که به نوبه خود بر شکل گیری مفهوم «غرب زدگی» در اندیشه جلال آل احمد نقش داشت موثر بود.

عناصری از گفتمان شریعتی را معرفی می‌کنم. گفتمان شریعتی به اعتقاد بنده، گفتمان «تغییر» است. منظور از تغییر هم تغییر اجتماعی است. البته کویریاتش را باید از آن جدا کرد. شریعتی در کویریات، یک شخصیت درگیر در مسائل دیگری است. اسلامیات و اجتماعیات او به شرحی که اشاره شد، قابل‌جمع‌اند، اما کویریات از اساس چیز دیگری است؛

«علی شریعتی» مردی که به عنوان یکی از سخنرانان قهار دوران طاغوت از وی نام برده می‌شود و دختران و پسران انقلابی در آن زمان پای ثابت سخنرانی‌های وی بوده‌اند، شریعتی بیانی آتشین و شیوا داشت این بیان آتشین و شیوا با طبع شاعرانه وی ممزوج شده بود که باعث جذب جوانان آن دوره شده بود، اما در آن دوران اعمال و رفتار و تفکرات وی از سوی اندیشمندان اصیل اسلامی مورد نقد اساسی قرار گرفته بود و تفکرات وی را دارای مشکلات ریشه‌ای در زمینه اسلامی می‌دانستند.