محسن حسام مظاهری

اگر مساجد آن‌قدر خفته و رخوت زده بودند باید پرسید این انقلابیون از کجا تربیت شده‌اند؟ اگر مساجد خفته بودند، انقلابیون که از آسمان نیامده‌اند. کتاب پر از تحقیر دین سنتی است. نویسنده با رندی خاصی بار پیش‌بینی‌ناپذیری انقلاب را برجسته می‌کند. به این دلیل که اگر شما بگویید انقلاب زمینه‌های جدی داشته در دام آن امری می‌افتد که مورد نقد قرار می‌دهد. بالاخره باید اعتراف کند که دینی بوده که پویایی لازم را داشته و نهایتاً منجر به انقلاب شده است.

برای شناخت وضعیت دین در دوره بعد از انقلاب، ناگزیر هستیم که دوره پهلوی را خوب بخوانیم و این کار را نکرده‌ایم. در مقدمه به‌درستی اشاره شده که ما با فقر ادبیات پژوهشی و جامعه‌شناختی در حوزه دین در دوره پهلوی مواجه هستیم.

هیچ جای تعجب نیست ـ همچنان که آمار‌ها و پیمایش‌های دینداری نشان می‌دهد ـ که در عامه مردم تعلق به مناسک ثانویه‌ مثل عزاداری یا زیارت بیش از تعلق به مناسک اصلی و رسمی مثل نماز و روزه‌داری باشد؛ این موضوع عجیب و دور از انتظاری نیست و کاملا طبیعی است، چون این سنخ از مناسک هستند که فرد در آن‌ها احساس تعلق دارد و حس می‌کند متعلق به خودش است و برایش مفید است. چون او می‌خواهد زندگی کند و این مناسک امکان زندگی را به او می‌بخشد.