حسن محدثی

بر این باورم که نهاد دین به شدت منعطف است. او توانسته در طی این هزار و اندی سال خودش را بکشاند و همراه جامعه بیاورد، هرچند ممکن است که تحولات مهمی پیرامون دین اتفاق بیفتد، اما به هرحال از این جریان بیرون می‌آید و همین آمدن امیدوارکننده است. نهاد دین سرانجام جوانه می‌زند و به اصل خودش بازمی‌گردد. من هم مثل شما در برخی مواجهات اجتماعی شاهد ناراحتی و... هستم، اما در نهایت هنوز نهاد روحانیت برای مردم مرجع به حساب می‌آید.

چیزی که شیعیان را از باقی گروه‌های مسلمان جدا می‌کند، تمایزات فقهی، کلامی، علمی و اخلاقی نیست بلکه به چگونگی نسبت آن‌ها با حکومت سبب تمایز آن‌ها با دیگر گروه‌هاست. لذا قدیمی‌ترین مؤلفه نهاد دین در میان شیعیان، مؤلفه سیاسی است؛ یعنی موضع‌گیری در برابر حکومت یا همان نسبت شیعیان با حکومت است. هر زمان این نسبت و موضع‌گیری نسبت به حکومت (قدرت) تغییر کرده، کارکرد نهاد روحانیت نیز تغییر کرده است.