فقه سیاسی

فقه اسلامی، اعتراض مسالمت‌آمیز و نقد عملکرد حاکمیت را در چارچوب شرع و قانون به رسمیت می‌شناسد، اما هنگامی که اعتراض به خشونت، تخریب و اخلال در امنیت عمومی می‌انجامد، عناوین مجرمانه‌ای چون محاربه و افساد فی‌الارض موضوعیت می‌یابد. بررسی این مرزبندی فقهی، نسبت حق مردم با حفظ نظم عمومی و مسئولیت افراد در وقایع اخیر را روشن می‌کند.

تفاوت‌های امام خمینی (ره) با آیت‌الله گلپایگانی و شریعتمداری، قبل از انقلاب هم روشن بوده است. شما فکر کردید اختلاف امام با آقای «صافی»، چیزی است که در سال شصت رخ داده است؟ از اساس مشی این دو شخصیت - حتی در امور خانوادگی - کاملاً متفاوت است. اما امام هیچ‌گاه خود را درگیر آیت‌الله گلپایگانی و کسانی که مانند ایشان فکر می‌کردند، نکرد. در مسئله کتاب «شهید جاوید»، امام خمینی (ره) اصلاً درگیر نشدند.

از آنجا که حق اعتراض مردم در چارچوب اراده الهی و شریعت است و فقه، تبلور شریعت و فقها و مجتهدین، نمایندگان رسمی آن هستند، سازوکاری که باید برای این امر در نظر بگیریم تا هم حق اعتراض مردم را به رسمیت بشناسد و هم به «بغی» و «محاربه» نینجامد، سازوکار «شورا» است.

آیت‌الله میرزا محمد‌حسین نایینی معروف به میرزاى نائینى، از جمله چهره‌هاى ماندگار تاریخ حوزه‌هاست که توانست در یک برهه تاریخى، موضع مناسب با زمان و موافق با مصلحت دین و دنیاى مردم گزیند و نام خود را در ردیف احیاگران و نوآوران دین و فقاهت به ثبت رساند.

مشکل امروز ما این است که عده‌ای تقلیل گرا و طرف‌دار فقه حداقلی هستند. اینها می‌گویند فقه، همین احکام خمسه نظیر واجب و حرام است. برخی نیز به طور حداکثری فقه را مساوی کل دین گرفته‌اند. حتی بعضی اموری که وظیفه دین نیز نیست را به فقه نسبت می‌دهند. من فقه را در میانه این امور می‌بینم.

حکمرانی از جنس علم و مهارت است و می‌شود حکمرانی را نوعی صناعت دانست. در عین حال حکمرانی در سطح اندیشه، برنامه‌ریزی و تدبیر کلان متوقف نمی‌شود و با استفاده از ابزار حاکمیتی در ساحت اجرا امتداد پیدا می‌کند.

موضوع موردبحث در این نشست، بررسی جایگاه نظر مردم در کیفیت اداره جامعه، تصمیم‌گیری‌های حکومت، انتخاب و نصب والی از دیدگاه امیرالمؤمنین آن هم مبتنی بر کتاب شریف نهج‌البلاغه است. مردم در هر حکومتی قدرت و اختیارات مشخصی دارند که در چارچوب‌هایی تعریف می‌شود و در مقابل، حکومت نیز قدرت و اختیاراتی دارد که باید در برابر مردم به آن‌ها پایبند باشد. در این گفتار، حجت‌الاسلام سروش محلاتی از جایگاه مفهوم قدرت در نهج‌البلاغه و حکمرانی امیرالمؤمنین (ع) می‌گوید.