مصرف

وقتی بیوتی بلاگرها را نگاه می‌کنم، با مسئله خودم می‌سنجم و عرض می‌کنم که این زنانگی که ما توصیف کردیم و این‌ها می‌سازند، زنانگی بدن‌مند مدرن اقتصادی و سرمایه‌داری است. به‌عبارتی، چه میزان به زنان جامعه ما که مصرف‌کننده آنها هستند، کمک می‌کند که توانمندتر و قدرتمندتر بشوند. زنان باید بتوانند موقعیت‌ها و حقوق برابر خود را به دست آورند. وقتی من به این‌ها نگاه می‌کنم، حالت پارادوکسیکال دارد.

امروزه، اما خیلی از دغدغه‌مندان عرصه فرهنگ از رایج شدن مناسبت‌های غربی در تقویم ما ابراز نگرانی می‌کنند. نگرانی آنها به نظر درست است؛ اما چگونه می‌توان در این زمینه طراحی فرهنگی کرد؟ در پاسخ مناسب است تا به خود سازوکار بسط فرهنگی در غرب بازگردیم، یعنی بازارسازی پیرامون فرهنگ.

آدورنو و هورکهایمر در کتاب «دیالکتیک روشنگری» استدلال می‌کنند که در جامعه سرمایه‌داری، کالا‌ها از ارزش واقعی خود جدا شده و به «فتیش» (بت‌واره) تبدیل می‌شوند. مصرف‌کننده‌ها نه نیاز واقعی، بلکه «تصویر» و «نماد» کالا را خریداری می‌کنند.

در جهان مصرف‌گرای امروز بیش از هر چیز «مصرف» هویت انسان‌ها را برمی‌سازد. برخلاف دنیای پیشامدرن که مقولات و موضوعاتی مانند شغل، نسبت خانوادگی، تعلقات قومی و سرزمینی، تعلقات دینی اصلی‌ترین مؤلفه‌های هویت فردی و اجتماعی بودند، «مصرف» مؤلفة بنیادین هویت انسان‌هاست.

داستان مصرف و زنان هنگامی که در حوزه رسانه قرار گیرد پیچیده‌تر می‌شود؛ به این دلیل که ایدئولوژی در جامعه ما نقش مهمی دارد به خصوص رسانه مثل رادیو و تلویزیون دست حکومت است. ما اساسا رسانه مستقل نداریم. حکومت هم تلقی خاصی از مفهوم مذهبی و با حاکمیت فقهی آن، روایت خاص خودش را درباره زن و بدن زنانه دارد. به همین دلیل، جامعه ما به طور خاص، تکلیف اش متمایز با جامعه بریتانیا یا آمریکا یا جامعه غربی است. جامعه‌ای که رسانه‌ها اولا حکومتی نیستند به این شکلی که در ایران هست؛ دوم اینکه یک ایدئولوژی مذهبی بخصوص فقهی در آن‌ها وجود ندارد.

یک کارشناس فرهنگی گفت: مصرف گرایی و اسراف پاشنه آشیل ماست و اگر این رفتار ادامه یابد دیگر نیاز به نابود کردن کشور ما با بمب و موشک نیست بلکه مصرف گرایی خودش یک بمب فرهنگی است که خانواده و زندگی‌ها را به مرور نابود خواهد کرد.

اغنیا و توانگران میتوانند از عنوانِ "شرالامه" (اشرارِ امت) که پیامبر اکرم (ص) به آنان داده است (شر امتی الاغنیاء ...)، خود را نجات دهند و داخل عنوان "خیرالامه" شوند! اما نسبتِ ما با " اشرارِ امت " (که تعبیری بی سابقه از سوی پیامبر اکرم است و شامل ثروتمندانی میشود که حاضر به انفاقِ مال خود نیستند!)، طبقِ نص آیات و روایات دقیقا باید چگونه باشد!

در فرآیند رویارویی کشور‌های غیرغربی با غرب، ابتدایی‌ترین و ظاهری‌ترین مرحله غرب زدگی آن است که انسان شرقی به صورت مقلد صرفی در آید که برای پوشاندن هویت و پیشینه غیرغربی خود، در تشبه به ظواهر غربی، حتی از غربیان به گونه‌ای مضحک پیشی می‌گیرد؛ مانند کسی که جز ظاهر شیر را نمی‌بیند و در اثر سبع زدگی به دنبال آن راه می‌رود.

فروشگاه‌های زنجیره‌ای با پشتوانه مالی بالا و نفوذی که در رسانه‌های جمعی دارند با هرترفندی سعی در ترغیب جامعه برای خرید بیشتر از آن‌ها دارند؛ جوایز میلیونی شبانه، تخفیف در اجناس مختلف، درنظرگرفتن خودروهای لوکس برای مشتریان خوش‌شانس و... همه اضلاع پازلی هستند که با در اختیار داشتن بهترین زمان آنتن تلویزیون برای اقناع بیننده و خرید از فروشگاه‌ها فراهم‌شده است.

در روز‌های اخیر که طرح فروش فوق العاده محصولات سایپا و ایران خودرو، به عنوان مرهمی بر دردِ نابه‌سامانی بازار خودرو در حال اجراست، نحوه اجرای این طرح دارای پیامد‌هایی اجتماعی و فرهنگی بوده که در این مجال با توجه اجرایی شدنِ تصمیم دوم، به پیامد‌های اجتماعی و فرهنگی این طرح به خصوص از منظر «فرهنگ اقتصاد» پرداخته‌ایم.