مسئله

احیای علوم عقلی ایشان فقط در کتاب‌های فلسفی نبود؛ در دیگر آثار ایشان - از جمله در تفسیر قرآن - هم رقم خورد. اینجا به طرح علامه طباطبایی می‌رسیم که نه چپ است و نه راست؛ به این معنا که ذیل هیچ‌کدام با مؤلفه‌های مرسوم آنها دسته‌بندی نمی‌شود.

اقبال خود طلاب نسبت به پوشش مرسوم حوزه‌های علمیه کمتر شده است. حتی کسانی که به لباس روحانیت درآمده‌اند، ترجیح می‌دهند این لباس را در نقاط خاصی نظیر اماکن مقدسه، شهر قم، مساجد و مدارس علمیه به تن کنند. عموم طلاب قم هنگام رجوع به شهر تهران، از پوشیدن لباس روحانیت در این شهر پرهیز دارند. علت جدی این امر را شاید بتوان ناشی از روایتی دانست که امروزه جامعه از حوزه علمیه و روحانیت شیعه دارد.

برای آنکه بتوانیم واقعاً به تحلیل و حل مسائل زنان در ایران بپردازیم، باید فراتر از سطح فردی و حتی مقطعی حرکت کنیم و به ساختار‌های عمیق‌تری نگاه کنیم که این مسائل را به وجود می‌آورند و تداوم می‌بخشند. این ساختار‌ها شامل نهاد‌های دولتی، قوانین، سیاست‌ها و همچنین هنجار‌های فرهنگی و اجتماعی هستند که در طول زمان در ذهنیت جمعی ریشه دوانده‌اند و بر رفتار فردی و اجتماعی تأثیر می‌گذارند.

تعبیر دکتر فاضلی که کافه، بدن زنانه است، تعبیری است که خیلی چیزها را زنانه می‌کند. ولی کافه چرا؟ من کتابی به نام «پاتوق و مدرنیته ایرانی» دارم. آنجا بحث کردم که چطور پاتوق‌ها، مدرنیته را در ایران صورت‌بندی می‌کنند. در آن کتاب به‌صورت تاریخی بحث کردم که چگونه این‌ها مدرنیته ایرانی را صورت‌بندی می‌کنند. مدرنیته یک امر لَخت، غیر سخت و فرهنگی است. مدرنیته خیلی عقلانی نیست.

یکی از مهم‌ترین مراجع تعیین مسئله اجتماعی، عرف یا فرهنگ است. فارغ از اینکه جوامع تک‌فرهنگی یا چندفرهنگی باشند، جامعه‌شناسان خود جامعه را مرجع تعیین مسئله می‌دانند. هر جامعه سیستمی از باورها، ارزش‌ها و هنجارها دارد که اینان را باارزش تلقی کرده و تخطی‌گران از این سیستم را مجازات می‌کند. دولت در بخشی از این فرایند، نماینده جامعه است.

پیام پیامبر یعنی باید بدانیم چه چیزی را از پیامبر بیاموزیم. علما و مجتهدان طی این ۱۴۰۰ سال دربارۀ این بحث می‌کنند که پیامبر چه گفت؟ (What) ایشان دربارۀ موضوعات مختلف و گسترده‌ای همچون نماز، حجاب، اخلاق، صلاة و... سخن گفت، اما مسئلۀ اصلی این است که چگونه سخن گفت؟ (How) پیامبر چگونه این معارف را به مردم آموخت؟

دنیای جدید محل شکل‌گیری نهادهای جدید است و در کلیت تاریخ معاصر، نهاد کودکی ظاهرشده؛ در منظر فوکویی تغییر و گسست همواره با روابط قدرت و سلطه درگیر است. در نگاه گیدنزی هم عاملیت (سوژه)، هم ساختارها و هم سیستم‌ها مهم هستند و کودکی بخش مهمی از ساخت یابی تجدد و جامعه معاصر ما است.