محمدرضا قائمی نیک

جمهوری اسلامی ایران از بدو شکل‌گیری تاکنون، بر بدنه‌ای فعال و همراه از مردم تکیه داشته که به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت نرم نظام سیاسی تبدیل شده است. بررسی تجربه‌های تاریخی و بحران‌های مقطعی نشان می‌دهد این پشتوانه مردمی، هرچند دستخوش فراز و فرودهایی بوده، اما در بزنگاه‌های تهدید و فشار خارجی، به‌عنوان ستون اصلی انسجام اجتماعی و توان حکمرانی ایران عمل کرده است.

مؤلفه‌های اساسی هویت یک ملت را باید در آنجاهایی دنبال کرد که ضربات سنگین و جانکاهی یا تهدیدکننده‌ای بر هویت ملی دارد رقم می‌خورد و آنجاست که مولفه‌های اصلی از غیراصلی بازشناخته می‌شوند.

ما لزوماً در حوزه، جریان‌های کاملاً سازگار و یکدستی نداریم. جریان‌هایی داریم که یکدیگر را تکفیر می‌کنند، جریان‌هایی داریم که اختلاف‌نظر‌های بسیار شدیدی با هم دارند، جریان‌های معارض و همسو داریم و البته تعدد و تنوع شاخه‌های علمی را هم داریم. یعنی در این نهاد علم، هنر، سیاست، ریاضی، فقه، کلام، اخلاق، حدیث و... وجود دارد.

 اگر جامعه می‌گوید من جامعه اسلامی هستم به این معنا که اسلام، آن قاعده وحدت‌بخشی اجتماعی باشد، طبیعتاً باید اقتصاد، فرهنگ، خانواده، سیاست و نظایر اینها نسبتی با اسلام داشته باشد. اما این سخن بدان معنا نیست که اگر اسلام چنین نقشی را ایفا کرد، در واقع همه باید به یک شکل باشند.

این قدرت است که تعیین می‌کند کدام نیروی اجتماعی، وحدت‌بخش نیروهای دیگر باشد و در واقع آن نیرویی که بتواند قدرت خود را بر نیروهای دیگر منتشر کند، یا به تعبیر دیگر میدان بازی را تعریف کند، عامل وحدت‌بخش نیروهای دیگر خواهد بود.

دقیقا فرهنگ اسلامی-ایرانی در جایی با تجدد غربی دچار چالش شده است که ادعای جهان شمولی داشته است. نزاع دقیقا در چنین نقاطی است، گر نخواهید جهان شمول باشید از قضا، جهان غرب شما را می‌پذیرد، علی الخصوص در دوره فعلی و ذیل پروژه جهانی شدن کامل شما را می‌پذیرد. یعنی شما تنها کافی است بگویید که من مسلمان هستم، تنها می‌خواهم آداب و رسوم اسلامی داشته باشم، اما به نظم جهانی کار ندارم.

مساله تقابل جامعه و دولت و تقابل مردم با دولت و... اینها توضیحاتی است که در یک نظام فکری درباره سیاست، جا پیدا می‌کند. یکی از مشکلاتی که ما در ایران عمدتا درباره فلسفه سیاسی و علوم سیاسی داریم این است که خوانش‌های به‌شدت گزینشی از غرب انجام داده‌ایم. یکجا آمده‌ایم فلسفه سیاسی غرب را نقد کنیم و گفته‌ایم هابز گفته انسان، گرگ انسان است پس این یعنی انسان غربی فلان است.