سینما و تلویزیون

به‌طورکلی یکی از دلایلی که سینمای ما آینده ندارد، این است که حال را به‌خوبی نمی‌شناسیم، وابستگی زیاد به گذشته داریم و زمانی که به حال نگاه می‌کنیم، شناختمان از آن تکه‌تکه است و کامل نیست و شاید در هر فیلم بتوان یک تکه از آن را پیدا کرد. زمانی که آگاهی ما ناقص است، تفاوت میان گذشته و حال را به‌درستی درک نمی‌کنیم.

اگر سینمای ما می‌خواهد تأثیرگذار باشد، باید از تقلید رها شود و بر اساس ایدئولوژی و دانش بومی خود شکل بگیرد. همان‌طور که نسل‌های گذشته از ترکیب ایمان، علم و هنر، تمدن ساختند، امروز نیز تنها از مسیر خودباوری و بازگشت به هویت فکری اسلامی است که می‌توانیم سینمایی زنده، آینده‌نگر و جهانی پدید آوریم.

سینما با استفاده از قواعد ملودرام، قصه‌هایی را تصویر کشیده که بخش زیادی از آن‌ها با جامعه و خانواده درگیر است؛ از شکاف نسل‌ها بگیرید تا شکاف‌های طبقاتی و تقابل انسان‌ها در برابر یکدیگر. سینما توانسته این مشکلات را به‌خوبی نشان دهد. در عین حال، سینما از کلیشه‌ها به نفع روایت صحیح قصه استفاده کرده است. کلیشه‌ها به‌خودِ خود بد نیستند؛ مهم این است که فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان چطور از آن‌ها بهره می‌برند.

سینمای دفاع مقدس در وضعیتی زاده شد و خود را به عنوان یک زیرگونه سینمایی جدی در جامعه ایرانی مطرح کرد که در زمان آغاز جنگ تحمیلی این هنر هنوز وضعیت باثباتی بعد از پیروزی انقلاب به دست نیاورده بود.

اکبرلو: آن اوایل این بحث وجود داشت که با برخی از فیلم‌ها چه‌کار کنیم؟ و یک جمله کلیشه‌ای معمولاً رایج بود که به من می‌گفتند «آیا تو خودت حاضر هستی با خانواده‌ات بنشینی و این فیلم‌ها را تماشا کنی؟» که من به آن‌ها می‌گفتم که اساساً فلان فیلم برای زن و بچه من ساخته نشده است و فیلم اصلاً خانوادگی نیست. در دنیا فیلم‌ها را سطح‌بندی می‌کنند و می‌گویند که دیدن این فیلم برای افراد زیر ۱۵ یا ۱۸ سال ممنوع است/ الهی: ما که در جمهوری اسلامی اساساً نه مشروب‌فروشی داریم و نه مشروب سازی، اما رسماً در فیلم‌هایمان مشروبات الکلی، خوردن و سرو کردن آن نمایش داده می‌شود. بعد توجیه مدیران ما این بود که این‌گونه فیلم‌ها با رده‌بندی سنی حل می‌شود. من می‌گویم اساس کار مشکل دارد.

موضوع اصلی این است که سینمای ما موج مدار است و ژانر مدار نیست. مثلاً در دهه ۶۰ فیلم‌ها عموماً جنگی و اکشن بودند، در دهه ۷۰ فیلم‌ها اصطلاحاً تینیجری (دختر پسری) روی این موج سوار بودند، در دهه ۸۰ فیلم‌های اجتماعی بیشتر خواهان و دیده می‌شدند و همه مردم به این نوع فیلم‌ها گرایش پیدا می‌کردند و در دوره دیگر عموم مردم بر موج فیلم‌های کمدی سوار می‌شدند. اما حالا فیلم‌هایی که دارای خشونت هستند تبدیل به موج می‌شوند و متأسفانه از حد استاندارد خود خارج می‌شوند و ممکن است حالا معایب این فیلم‌ها بیشتر از جنبه‌های سرگرم‌کننده فیلم تأثیرگذار باشد.

در سینما شما با عوض کردن یک لنز و یا کم و زیاد کردن نور و صدا می‌توانید یک مفهوم جدید و متمایز منتقل کنید. البته در کارهای خارجی نیز آثار خشن بی‌حد و مرز مثل فیلم‌های «اره» و یا سریال‌هایی با محوریت زامبی‌ها وجود دارد، اما کارهای معقول‌تر، میزان خشونت در آن‌ها کاملاً کنترل‌شده است و مشخص است که یک کارگردانی در کار اعمال‌شده است، اما فیلم‌ساز ما در مواجه با خشونت یک رویکرد دیگری دارد که علت آن بسیار مهم است؛ فیلم‌ساز ما محدودیت‌های زیادی در پرداخت موضوع و سوژه دارد و یکی از موضوع‌هایی که می‌تواند بیشتر به آن بپردازد و شاکی کمتری داشته باشد، همین موضوع خشونت است.

سینما یک رسانه فراگیر نیست؛ ما کلاً در ۶۶ شهر سالن سینما داریم که حتی اگر آمار فیلم‌های پرفروش را هم ببینید درصد بسیارکمی در شهرهای بزرگ هستند، بنابراین اساساً هنر سینما در تاروپود جامعه قرار ندارد که بخواهد تأثیر بگذارد، بنابراین نه تنها روی خشونت و میزان آن تأثیر نمی‌گذارد و باعث ترویج خشونت نمی‌شود و بازتولید آن را انجام نمی‌دهد بلکه روی زمینه‌های دیگر هم همینطور است؛ مثل ترویج ارزش‌های مذهبی و انسانی و یا ترویج مهربانی و یا هر چیز دیگری سینمای ما نمی‌تواند این تأثیر را داشته باشد.

نمایش هنرمندانه و کامل و وفادارانه جنبه‌های مختلف انسان‌ها و زندگی‌ها یک اصل اساسی در تولیدات هنری است و ندیدن و نپرداختن به آن‌ها در سینما و تلویزیون نقص محسوب می‌شود، اما نکته این است که این پردازش‌ها نباید با ترویج فرهنگ بیگانه همراه باشد بلکه باید هم وزن و هم سوی خوبی‌ها باشند. نمایش هنری خشونت در حد نیاز درام و بیان واقعیت‌ها به دور از کثرات لازم و مطلوب است و نپرداختن به آن‌ها نادیده گرفتن بخشی از واقعیت‌های انسانی و اجتماعی است.

مهدی ایل‌بیگی فیلمبردار سینما بیان کرد که دوست داشتم فیلمساز شوم و نمی‌دانم چرا فیلمبردار شدم شاید دلیلش این بود که خودم فیلمبرداری فیلمم را برعهده گرفتم و دیدم در این کار بهترم.

بعد از سال ۶۵ که تقریباً خیالمان به لحاظ اهداف و تربیت نیرو قدری راحت شده بود، مرحله سوم برنامه که فاز کیفی بود را کلید زدیم؛ کیفیت گرایی چه به لحاظ کارگردان و نیرو و چه سالن‌های سینما. در مرحله بعد که قرار بود همه این برنامه‌ریزی‌ها جنبه عملی به خود پیدا کند که من آن موقع همراه آقای لاریجانی به صداوسیما رفتم و خانه سینما آن موقع تشکیل شد که قرار شد تمام این مراقبت‌ها، نظارت‌ها برای پیشبرد اهداف از طریق همین خانه جلو برود؛ و به نظر من سینما بعدازاین مرحله یعنی از سال ۶۹ و ۷۰ دچار انحراف و تشتت شد و از روال و ساختار تعیین‌شده خود خارج شد.

یک تهیه‌کننده گفت: تصویرسازی تلویزیون از اعتیاد و مواد مخدر در کلیشه‌هایی، چون «آیینه عبرت» خلاصه شده برای همین کار‌های تولیدی جریان‌سازی لازم را ندارند.