محمود نجاتی حسینی

سطح دوم بحران، «غلبه ترجمه» است؛ یعنی تبدیل شدن ترجمه از مسیر تولید دانش به مقصد و توقفگاه آن. این وضعیت دو آسیب دارد: اول اینکه ذهن اهالی علوم اجتماعی را به «مصرف‌کننده دانش» تبدیل کرده و امکان نوآوری، تولید نظریه و ابداع روش را از او سلب می‌کند. دوم اینکه باعث وارد شدن انبوه مسائل به فضای علمی ایران می‌شود که اساساً مسأله جامعه ایران نیست.

«صلح دینی» از طرفی یک امر اجتماعی - فرهنگی است که دارای آثار و نتایج و همچنین ابعاد دینی، عقیدتی و آیینی است و از طرفی یک امر فقهی - حقوقی دینی نیز هست که واجد آثار اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی است؛ به‌علاوه یک امر سیاسی، حقوقی و مدنی هم هست که بر جامعه، فرهنگ و تاریخ تأثیرگذار است و می‌تواند روال، کارکرد و عملکرد ساختارهای جامعه‌ای، سیستم حکمرانی، اعمال قدرت، حاکمیت دولت، ماشین سیاسی و زیست‌جهان کنشگران را هم تغییر دهد.

هرجا روحانیت از حقوق طبیعی مردم دفاع می‌کند، اعتبار وی افزایش پیدا می‌کند. هرجا چنین رفتاری نداشته، علیه این حقوق موضع‌گیری کرده یا حتی در برخی نقاط حساس، سکوت اختیار کرده و دچار افول مرجعیت می‌شود. بحث ما این نیست که هر کاری روحانیت انجام می‌دهد، نادرست یا هر کاری مردم انجام می‌دهند، درست است. ما از منظر افکار عمومی، مردم و فرهنگ مردم‌پسند به این موضوع می‌نگریم.

وقتی از منظر جامعه‌شناسی به رابطه جامعه و دین می‌نگریم، متوجه می‌شویم که روحانیت برخلاف تصور خود، فقط یک نهاد فرهنگی - دینی نیست، بلکه یک سازمان نیز هست؛ زیرا حوزه‌های علمیه دارای بوروکراسی‌اند. برخلاف قبل از انقلاب و حتی دهه نخست انقلاب، این روند زایش بوروکراسی در طی سالیان اخیر تصاعدی هم بوده است؛ بنابراین لازم است تا از منظر جامعه‌شناسی سازمان‌ها این بُعد از روحانیت مورد واکاوی قرار بگیرد.

کار عظیمی که امام حسین‌(ع) در تاریخ اسلام و تاریخ دین انجام داد این بود که به بشریت درس آزاداندیشی، حق‌طلبی، عدالت‌خواهی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی داد. بنابراین آیین‌های مذهبی همچون مراسم‌های عاشورا و اربعین هم باید همین حس را در دینداران تقویت کنند چنانکه در آنان «هویت دینی» توسعه یابد.

در جهان اسلام نه تجربه صنعتی شدن را داشتیم و نه شهرنشینی و نه سرمایه‌داری. انقلاب‌های سیاسی، شورش‌های اجتماعی، اصلاحات دینی و نه رشد علم مدرن در جوامع اسلامی تجربه نشده است. اجتماع زیستی جهان اسلام، همچون روستایی عشایری بود که فرهنگشان شفاهی است. در این جامعه، غلبه با فهم متعارف و عقل سلیم بود تا ذهنیت علمی و عقل‌گرای انتقادی در این جوامع غلبه داشته باشد.

بخش از اندیشه اجتماعی که بسیار فلسفی است و با آراء فلسفی سروکار دارد و تحلیل فلسفی می‌کند یا بخشی از اندیشه اجتماعی که ماهیت فلسفی به خودش می‌گیرد و با رأی فلسفی بیان می‌شود، فلسفه اجتماعی نام دارد و به کسی که فلسفه اجتماعی را اندیشیده و پیرامون آن صحبت می‌کند، فیلسوف اجتماعی می‌گوییم. ابن خلدون یک فیلسوف اجتماعی بود. فارابی کسی است که به مرزهای فلسفه اجتماعی نزدیک شده است.

کلاف سردرگم مطالعه آثار و متون تخصصی که منتسب به اندیشه ورزی اجتماعی مسلمین است، ما را وا‌می‌دارد تا تأملی دقیق در این حوزه اندیشگی و معرفتی عقیدتی که بلاتکلیف و رهاشده به حال خود است؛ داشته باشیم. این کلاف سردرگم حتی به کتاب‌هایی که با بررسی تاریخ این تفکر سروکار دارند نیز سرایت کرده است.

مولفان برخی از کتاب‌های تاریخ اندیشه، خوش بینانه و البته از سر بی احتیاطی علمی و بی دقتی فکری و روشی، فرض را بر این گرفته‌اند که قطعا تفکر اجتماعی مسلمین به سبک تفکر مسیحی غربی آن وجود داشته و لذا نیازی هم به این مباحث تخصصی روش شناختی و نظریه‌مند نیست پیرامون تفکر اجتماعی مسلمین نیست!

وقتی با چند تا از دوستان شبیه به خودم برای صرف ناهار به کافه‌ای در مرکز شهر رفتیم، مدیر کافه بعد از گذشت نیم ساعت پیش ما آمد و گفت که؛ فعلاً امکان میزبانی از شما را نداریم و بهتر است برای تسویه صورت‌حساب به صندوق بروید! من فکر می‌کنم این برخورد‌ها از سطوح کلان تا خرد در زندگی همه ما وجود دارد. برای بعضی از ما تصمیم‌ساز بوده و برای دیگران محل چندانی از اعراب نداشته است.