عهدنامه مالک اشتر

سیره حضرت هم نسبت به ارتشیان و هم نسبت به افراد مسئول، چنین بود که یک نیروی مطمئن اطلاعاتی قرار می‌دادند تا عملکرد این فرد را به ایشان گزارش دهند. نامه‌ای که حضرت علی (ع) به عثمان بن حنیف در تقبیح حضور وی در جمعی اشرافی می‌نویسد، نشانه همین است. چون نظارت داشته، می‌فهمد که این آقای عثمان در یک دعوت اشرافی شرکت کرده است.

یکی از روش‌های عزل حضرت علی (ع) این بود که کارگزاری را می‌فرستادند و طبیعتاً آن کارگزار قبلی می‌دانست که دیگر عزل شده است. البته کارگزاران عثمان اکثراً قبل از آمدن کارگزار حضرت علی (ع)، بیت‌المال را برمی‌داشتند و فرار می‌کردند. مثلاً «عبدالله بن عامر» - کارگزار بصره - بخشی از بیت‌المال را که توانست، با خودش برد. «یعلی بن منیه»، کارگزار یمن بود. او بخشی از بیت‌المال را برد و سپاه جنگ جمل (ناکثین) را از آن پولی که دزدیده بودند، تجهیز کرد.

اساساً چرا حکومت امیرالمؤمنین در دوره خودش مورد طعنه است؟ برای اینکه برخی می‌گویند به اندازه کافی سخت‌گیر نیست. در ادبیات حکمرانی سابق هم هست و الان هم برخی می‌گویند سخن شما شبیه این است که بگویید دولت باید یک‌بار زهرچشمی بگیرد تا همه حساب کار دستشان بیاید. بعد حالا با جامعه حرف می‌زنیم. خیر، این‌گونه نیست. ما یک جنم و توان از عهده کاری برآمدن، یک قصه اجبار و الزام و یک قصه رفق، مدارا و استفاده از خود مردم داریم. شما می‌گویید اول یک اقتداری نشان بده تا مردم بفهمند دولت توانایی دارد تا وقتی حرف می‌زنی، احساس کنند حرف حساب می‌زنی. همه دیکتاتورهای تاریخ همین مسیر را می‌رفته‌اند.

حضرت در این نامه می‌گویند: «اگر کارگزار گذاشتی، عیون (جاسوس) برایش بگذار؛ او را بررسی کن؛ ببین چه‌کار می‌کند. اگر جاسوسانت همه با هم آمدند چیزی درباره‌اش گفتند، شما این را قبول کن و تنبیهش بکن و کیفرش بده؛ کیفر بدنی‌اش هم بکن.»

امام خمینی (ره) هم اگر حکومت را فراتر از احکام شرعیه می‌داند، نباید تصور کنیم که مراد ایشان، ادعایی فراتر از چهارچوب دین است. امام خمینی (ره) یادآوری می‌کند و می‌خواهد بگوید که رسالت حکومت، فقط فقه نیست.

اینکه مثلاً بیاییم این عهدنامه را بخوانیم، هرچند در جای خود خوب است، اما باید بدانیم امام چرا دنبال این است؟ چه هدفی از صدور آن در مصر داشته است؟ حجم اطلاعاتی که در این عهدنامه هست، نسبت به مصر متفاوت است. مالک‌اشتر نیروی متفاوتی است؛ محمد بن ابی‌بکر در آن فضا نیروی متفاوتی با مالک است.

بسیار واضح است که اساساً توزیع عدالت بدون توجه به اخلاق حاکمان، تقریباً میسر نمی‌شود. به‌عبارت‌دیگر، اخلاق حاکمیت خود در ساختاری که می‌خواهد عدالت اجتماعی را محقق کند، بسیار مهم است. مردم باید تجلی اخلاق در قدرت را ببینند. تسلط بر منابع که اصلی‌ترین محل توزیع ما هستند برای مردم، در اختیار کسی است که قدرت را در دست دارد.

حضرت تأکید دارند که بنیان جامعه بر مردم و حقوق شهروندی استوار است. این مردم پایه بودن، چیزی غیر از شعارهای عوام‌فریبانه‌ای است که امروزه برخی احزاب سیاسی سر می‌دهند تا بر مردم سوار شوند. واقعاً وقتی ادبیات حضرت علی (ع) را نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که تمام همت ایشان در این جمله نمایان است که محبوب‌ترین امور در نزد تو کارهایی باشد که فراگیرترین در عدل و مورد رضایت مردم باشد.

در ادبیات امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، حکمرانی باید در این چارچوب و فضا فهمیده شود: اولاً امانت است و ثانیاً سرچشمه پرستشی نوین برای حکمران است. همان‌طور که گفتم حکمران به این مسئولیت به‌عنوان یک غنیمت دنیایی نگاه نمی‌کند که بخواهد به منصبی یا قدرتی برسد؛ خیر، بحث از خدمت است. او باید بیش از حد توان، خود را برای ملت صرف کند و این به مفهوم ایثار است. باید تمام خود و تمام وُسع خویش را برای مردم هزینه کند و بتواند آن اهداف الهی را محقق سازد.

در حوزه شهروندی، انسان‌ها همه برابر هستند؛ انسان‌ها همگی از حق برابری برخوردار هستند. حتی حضرت امیر (ع) در تقسیم بیت‌المال، به مولا و عبد، سه درهم می‌دهد؛ هر کسی که می‌خواهد باشد، با او بر اساس ملاک انسانیت برابر رفتار می‌شود.

حضرت «خاصّه» را در مقابل «عامّه» (عموم مردم) معنا می‌کنند و می‌فرمایند: «و إن سخط الخاصة يغتفر مع رضى العامة» اگر خواص را به قیمت ناراضی کردن مردم راضی کنی، این خسارت جبران‌پذیر نیست؛ زیرا به پایه‌های حکومت آسیب زده و ظلم به مردم کرده‌ای. ولی بدان که نارضایتی خواص، به قیمت رضایت و رفاه مردم، جبران‌شدنی است؛ ولو اینکه آن خواص، خودشان را از تو دور کنند.

اگر یک عیب یا گناه در جامعه منتشر شود، عادی و روزمره می‌شود. برای حفظ آن جامعه، نباید اجازه داد این عیوب منتشر شود، بر سر زبان‌ها بیفتد و درباره‌اش صحبت شود تا به امری عادی بدل گردد که دیگران نیز مرتکب آن شوند.

حتی اگر امام معصوم هم سخنرانی کنند، شما می‌توانید سؤالات خود را مطرح کنید و از چیستی و چرایی بیان ایشان بپرسید. بالاخره سؤال در ذهن انسان ناخودآگاه ایجاد می‌شود و حضرات معصومین هم هیچ‌گاه مانع پرسیدن سؤالی نشده‌اند. هیچ‌گاه نمی‌گفتند «چرا هرچه ما می‌گوییم، نمی‌گویید چشم!»