نوجوان ایرانی

اتفاق عجیبی که در این میان توسط خانواده می‌افتد، یک دوگانه ظاهراً متضاد است: دوگانه فرزندسالاری و کنترل‌گری. این دو با هم در نوجوان امروز جمع می‌شوند. فرزندسالاری یعنی همه چیز را برای او می‌خواهد و درعین‌حال، داشتن همه چیز او را توانمند نمی‌کند.

یک زمانی رهبر شهید انقلاب در دیدار با معلمان بیان کردند: «این دانش‌آموز دبستانی را به‌گونه‌ای تربیت کنید که تحمل شنیدن قول مخالف را داشته باشد.» آیا می‌شود از این واضح‌تر گفت؟ البته علی‌القاعده، شنیدن قول مخالف به معنای قبول‌کردن آن قول نیست. بلکه به این معناست که بشنود، تجزیه‌وتحلیل کند و سپس جواب بدهد و گفت‌وگو صورت بگیرد. چرا این اتفاق رخ نداده است؟

زبان و ادبیات فارسی ظرفیت بالایی دارد و آموزش‌وپرورش می‌تواند برخی از نوجوانان را با استفاده از شعر و ادبیات به تحرک وادارد و برای آنان الگوی مشارکت ایجاد کند. در حوزه‌های دیگر نیز به همین منوال است. آن دختر ایرانی برای مرزهای ایران گریه کرد؛ خب مدافع آن مرزها چه کسانی بودند؟ بنابراین مثلاً شعر و ادبیات فارسی، جایی است که می‌توانید بین آن پرسونا و تیپ از نوجوانان با مثلاً نظامیان و حتی حزب‌الله لبنان، ارتباط برقرار کنید!

یکی از ویژگی‌ها و خصیصه‌های نوجوان، نامرئی‌بودن است. آیا تا به حال پرسیده‌اید که بسیاری از این کلیپ‌های به‌اصطلاح اینستاگرامی که در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود، مانند اصابت موشک و امثالهم را چه کسانی تولید می‌کنند؟ کلیپ‌های کوتاه رجزگونه که با همین موبایل و ابزارهای تدوین ساده، ابتدایی و غیرحرفه‌ای تولید و منتشر می‌شود؛ حتی ادمین بسیاری از این صفحات و کانال‌های به‌اصطلاح زرد هم بخشی از اینها نوجوان و جوان‌اند.

تا حالا با این صحنه روبه‌رو شده‌اید که وقتی سبد میوه را جلوی مهمان می‌گذارید، اگر بچه کوچکی دارید، این بچه اولین میوه را بر می‌دارد، گاز می‌زند و کنار می‌گذارد و سراغ دومی می‌رود و این کار را ادامه می‌دهد و عملاً امکان بهره‌برداری از سبد میوه را از شما سلب می‌کند؟ ما در حوزه سیاست‌گذاری فرهنگی این بحران را داریم. یعنی با انبوهی از ایده‌هایی مواجه شده‌ایم که هرکدام یک گاز خورده و رها شده‌اند؛ لذا به نظرم امر «استمرار» در حوزه مواجهه با نوجوان و پرهیز از پروژه‌های موقت، مسئله‌ای جدی است. کنشگر کردن مسئله نوجوان، پروژه نیست، پروسه است.

یک سر طیف از جریانات تربیتی، کاملاً معتقدند که نوجوان به‌مثابه کودک است و اصولاً قائل به یک عقل دانای کل هستند که نوجوان بنشیند و کاری هم نمی‌خواهد بکند. در یک پله آن‌طرف‌تر، با جریاناتی مواجه می‌شویم که کماکان خودشان را «دانای کل» می‌دانند، اما نوجوان را مناسب آماده‌سازی برای کنش می‌دانند و حداقل سالانه نوجوانان را یک اردوی جهادی می‌برند؛ اما کارشان برای بردن به اردوی جهادی هنوز بازی و از باب تربیت و آشناکردن نوجوان است.

مسئله من تربیت سیاسی در رسانه است. مسئله من مسئله فهم از انقلاب اسلامی است. ما در این چهل سال، روایت‌های مختلفی از امام برای نوجوان و غیرنوجوان داشتیم. در این باره یک جمعی با حضور بزرگواران این مسئله شکل دادیم و به این جمع‌بندی رسیدیم که مسئله نوجوان، الان این‌گونه نیست که امام خمینی (ره) را نمی‌شناسد یا به آشنایی‌زدایی از امام نیاز دارد؛ بلکه امام خمینی (ره) «میمی» را می‌شناسد که مثلاً اطلاعی از او ندارم و به او هیچ حسی هم ندارم.

فهم از نوجوان چیست؟ تهدید یا فرصت؟ اگر تهدید است، سیاست‌هایش هم ذیل همین نگاه تعریف می‌شود. اینکه می‌بینیم وقتی در مورد نوجوان به‌صورت خاص در آموزش‌وپرورش و نهادهای دیگر صحبت می‌شود و مسئله ذیل آسیب‌های اجتماعی است، آن فهم باعث بازتولید آن می‌شود. این هم یک نگاه است؛ یعنی وقتی من می‌فهمم که یک نوجوان آسیب و تهدید هست، او هم این را می‌فهمد؛ اتفاقاً خیلی شاخک‌هایش تیز است. پس تهدیدتر می‌شود.

نمونه‌هایی از تجربه‌های موفق در برنامه‌هایی مثل اردوهای جهادی دانش‌آموزی، تشکل‌های مدارس، کانون‌های فرهنگی مساجد و... وجود دارد که در عمل نشان داده‌اند اگر نوجوانان با نگاه مشارکتی دیده شوند، می‌توانند مسئولانه، خلاقانه و مؤثر عمل کنند. این تجربه‌ها نوجوان را از وضعیت «موضوع تربیت» به تعبیر شما به «سوژه فعال» ارتقاء داده‌اند. اما مسئله اصلی این است که این نمونه‌ها، بیشتر استثنا هستند تا قاعده.

هنر ما این است که نوجوان را به سمتی ببریم که او از ما سؤال کند. یعنی احتیاج پیدا کند، تشنه بشود و بفهمد که من برای ادامه‌دادن به مسیر، نیازمند این هستم که از او مشورت بگیرم و کمکش را بطلبم.

چرا الان یوتیوب باید برای نوجوان یک دانشگاه باشد؟ او می‌رود و یوتیوبر می‌شود و برای خودش صفحه می‌زند، آموزشش را می‌دهد و با ما کاری ندارد و می‌گویند اینها در لیگ خودشان بازی می‌کنند، ما هم در لیگ خودمان.