اجتماعات

الگوی ارتباطی اربعین (که مبتنی بر مشارکت فعال، مناسک جمعی و عبور از زیست عادی است) به‌عنوان یک زیرساخت فرهنگی، به میدان تجمعات شبانه در ایران تسری یافت و سپس در آیین تشییع، به اوج نمایش خود رسید. این تسری، نشان از شکل‌گیری یک «نظم ارتباطی جدید» دارد که نه از بالا، بلکه از دل کنش‌های خودجوش مردمی و تماس‌های فرامرزی زاده شده است.

«سپر فروزان» نه یک استعاره شعری، بلکه یک واقعیت جامعه‌شناختی و روانی است که بر پایه آگاهی، مقاومت و اراده ملی شکل گرفته است. داده‌ها نشان می‌دهند که جامعه ایران، حتی در شدیدترین فشارهای اقتصادی و امنیتی، در هسته‌های سخت خود (وفاداری به گفتمان، ادراک پیروزی و تبعیت از رهبرانقلاب) استحکام مثال‌زدنی دارد.

کنشگری میدان بهنگام و پدیدارشناسانه است و زمانی که از دل تاریخ و پدیده، یک کنشگری سیاستگذارانه انجام می‌دهید، این کنش نتیجه می‌دهد؛ بنابراین می‌خواهم بگویم ما نه تنها نقشی برای مردم مبعوث شده تعریف نکردیم بلکه تجمعاتمان را نیز به مدل مردمی اداره نمی‌کنیم.

جامعه‌ای که اکنون در این تجمعات حضور دارد، به‌هیچ‌وجه یکدست نیست، بلکه جامعه‌ای کاملا چندپارچه و متکثر است و اگر این چندپارچگی و تنوع در نظر گرفته نشود، به‌تدریج این خطر وجود دارد که تنها یک یا دو گروه از میان این طیف گسترده برجسته شوند، برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌ها صرفا معطوف به همان یک یا دو گروه محدود شکل بگیرد، و در نهایت، کل «ملت مبعوث» صرفا معادل همان چند گروه محدود تلقی شود.

کاربرد مفهوم رایج «جامعه تاب‌آور» برای توصیف دقیق پدیده، چندان مناسب نیست. در پارادایم متعارف «جامعه تاب‌آور»، جامعه عمدتا در وضعیتی انفعالی برای تحمل یک شوک بیرونی قرار دارد؛ شوکی وارد می‌شود و جامعه تلاش می‌کند آن را تاب بیاورد و با اتکا بر نهادهای رسمی مدیریت بحران، به تعادل پیشین خود بازگردد.

آنچه در جریان است، یک «نهضت خانوادگی» است، نه صرفا مجموعه‌ای از کنش‌های فردی و پراکنده. محور اصلی این نهضت را نیز باید «زن ایرانی» دانست؛ زنی که در جریان این رخدادها، عاملیت و سوژگی خود را در بالاترین سطح ممکن به نمایش گذاشته است.

یکی از مهم‌ترین رازهای این ماندگاری در مناسک و آیین‌هایی است که در بطن این تجمعات شکل گرفته‌اند: موکب‌ها، نذورات میدانی، پرچم‌گردانی‌ها، و حتی شادی‌ها و جشن‌هایی که در دل این تجمعات برگزار می‌شوند. این نذرها، موکب‌ها و آیین‌های جمعی، یادآور مناسکی همچون اربعین و واقعه عاشورا هستند؛ آیین‌هایی که پس از گذشت قرن‌ها، هیچ‌گاه از یاد نرفته‌اند و همچنان با همان شدت و حرارت برگزار می‌شوند.

پیمایش‌ها ملی، معمولا در حوزه سرمایه اجتماعی و فرهنگی، تفاوت‌های نسلی و طبقاتی محسوسی را میان گروه‌های مختلف جامعه (از جمله جوانان، دانشگاهیان، اصناف و صاحبان مشاغل آزاد) نشان می‌دهند. اما در فاصله ۴۰ روز نخستِ جنگ، این الگوی متعارف دگرگون شد و جامعه ایران به شکلی بی‌سابقه، همبسته، همدل و یکصدا در برابر دشمن موضع گرفت؛ به‌گونه‌ای که مرز‌های معمول اجتماعی، دست‌کم در این بازه زمانی، کم‌رنگ‌تر از همیشه شدند.