قیام

زمان امام حسن (ع) و در اوایل صلح ایشان، حتی مردم شیعۀ کوفه هم متوجه نمی‌شدند که اینها انسان‌هایی هستند که هیچ باوری به مسائل اسلامی ندارند. فکر می‌کردند معاویه و یزید مسلمانانی هستند که ضعیف‌الایمانند. می‌گفتند چه کار کنیم؟ خیلی زیاد با اینها جنگیدیم و موفق نشدیم. حالا حکومت دستشان باشد.

برخی می‌گویند «قیام سیدالشهدا (ع) توجیه عقلانی و عقلایی ندارد، مگر اینکه بگوییم امام حسین (ع) یک تکلیف خاصی داشت و این قیام، قابل تکرار و الگوبرداری برای دیگران در تاریخ نیست.» ولی به نظر می‌رسد که این حرف، سخن نادرستی است و بخش‌هایی از کلمات سیدالشهدا (ع) و سخنان ایشان نشان می‌دهد که این قیام، قابل الگوبرداری است.

جنبش خیابانی، قیامی علیه نفوذ بی‌حد و حصر بیگانگان بود. خیابانی تحکیم استقلال کشور و روی کار آمدن یک دولت ملّی را به عنوان هدف قیام خود، اعلام کرد. خیابانى و عناصر مهم نهضت او معتقد بودند که آذربایجان یک جزء پیوسته و تجزیه‌ناپذیر ایران است و چنین مى‌گفتند که براى اجراى مبانى مشروطیت قیام کرده‌اند. خیابانى در نطق‌هاى روزانه‌اش همه‌جا بر این اساس تکیه مى‌کند که: «... هدف قیام ما، عظمت ایران است و آذربایجان قسمت لاینفکى از ایران مى‌باشد».

هیچ منافاتی ندارد که انسان بداند شهید می‌شود؛ اما برای تشکیل حکومت اقدام کند. چراکه گاهی اوقات تکلیفی که بر گردن انسان است، ربطی به علم وی ندارد. یعنی چه علم به انتهای عمل داشته باشید و چه نداشته باشید آن تکلیف به گردن شماست. لذا اینکه امام حسین حرکت کنند، کوفیان را اجابت کرده و تلاش کنند برای تشکیل حکومت تکلیف ایشان بوده است. مبنای پدر ایشان امیرالمؤمنین نیز همین بوده است.

هدف کلان قیام عاشورا که از مجموع قرائن و شواهد، بیانات منقول از حضرت امام حسین(ع) و... به دست می‌آید در یک واژه «اصلاح» خلاصه می‌شود. این اصلاح توضیح داده شده که مراد از آن احیای سنت رسول‌الله است. اصلاً در تفکر شیعی سنت تنها سنت رسول خداست، به خلاف تفکر اهل‌سنت که منش خلفا و صحابه را نیز سنت به‌حساب می‌آوردند. پس هدف کلان قیام حضرت می‌شود اصلاح و مراد از اصلاح نیز احیای سنت و اماته (بر میراندن) بدعت است.

استبداد داخلی دربار رضاخانی و پس از آن محمدرضا و استعمار و تهدیدات بیرونی انگلستان و اتحاد جماهیر شوروی که چشم طمع بر ذخایر نفتی جنوب و شمال ایران دوخته بودند، موجب همگرایی نیروهای ملی و مذهبی شد و همه خواهان استقلال سیاسی و اقتصادی و رهایی از چنگال استعمار شدند. آیت ‌الله کاشانی و رهبران مذهبی و ملی دیگر، مردم را به حمایت از مصدق و ملی‌ شدن صنعت نفت فراخواندند. اما آنچه در جریان این رویداد مهم تاریخی، کمتر شنیده و پرداخته شده، تلاش‌هایی است که مردم در هنگامه استعفای مصدق به رهبری آیت‌الله کاشانی ترتیب دادند. در این نوشتار پیرامون قیام مردم به رهبری کاشانی درست یک سال پیش از کودتا، می‌خوانیم.

هنگامی که دستور تغییر لباس و تبدیل «کلاه پهلوی» به «کلاه بین‌المللی» موسوم به «شاپو» رسید و به فتح الله پاکروان، استاندار خراسان ابلاغ گردید، او بدون کمترین تاملی، دستور رضاخان را به اجرا گذاشت و در این زمینه، دستورات اکیدی به شهربانی خراسان و دیگر ادارات و عوامل تابعه صادر کرد.

حرکت به‌سوی امام، آرمان شیعه است که در اربعین به صورت جمعی اتفاق می‌افتد. این همان، پیام انتظار است. جمع شدن حول امام و لبیک به کسی که در رأس جامعه قرار دارد و سرسپردگی به ولایت او و آمادگی برای مبارزه با ظلم و ستم، از گزاره‌های نهفته اربعین است.

ایشان مهم‌ترین راز ماندگاری قیام عاشورا را در واقعه‌ای که بین امام حسین و خدا رخ داد، عنوان کرد: «فداکردن همه چیز به پای خدا از سوی امام حسین و عطای بی‌حساب به امام حسین از سوی خدا».

زنده‌یاد علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی، در عداد مبارزان اسطوره گون معاصر به شمار می‌رود. او در جوانی به یکی از شاخص‌ترین اعتراضات مردمی به رضاخان شکل داد و پس از آن ۳۰ سال و با سخت‌ترین شرایط، در زندان افغانستان به سر برد!

برای امام حسین (ع) هم مسأله اصلی دغدغه عدالت است. اگر در جامعه عدالت حاکم باشد، عدالت به معنای وسیع که در قلمروی گستردة‌ آن عدالت اجتماعی، اقتصادی، قضایی دیگر انگیزه‌ای برای قیام کردن و اعتراض کردن و طلب حکومت برای حضرت وجود ندارد. امام آمد برای اینکه به مردم بگوید بیایید تا دست غارتگران را از بیت‌المال قطع کنید. بیایید تا جلوی تعدّی نسبت به انسان‌های مظلوم را بگیریم.

حسین کچویان، عضو هیات علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه تهران در مطلبی با موضوع مطالعه اجتماعی قیام حضرت سیدالشهدا؟ع؟ و جامعه امروز به مساله اربعین پرداخته است.

در نوشتار حاضرنویسنده با رد این شبهه که هدف امام حسین(ع) صرفا‌گریز از بیعت با یزید و برای عافیت طلبی بوده،حرکت آن حضرت را نه حرکتی عاطفی و غیر سیاسی بلکه قیامی کاملا انقلابی و حماسی برای اصلاح انحراف بوجود آمده در جامعه و اعتراض به ظلم حاکمان اموی دانسته است که الهام‌بخش جنبشهای انقلابی در زمان‌های دیگر نیز گردید.

امام سجاد علیه‌السلام هر نوع قیامی به خونخواهی شهدای کربلا بدون آمادگی و معرفت مردم را بی‌حاصل می‌دانستند.

تحلیل کمی و کیفی شعارهای مردمی با نگاهی به کتاب «جامعه‌شناسی شعارهای انقلاب اسلامی ایران»