گفت‌وگو

ما برای عبور از بحران‌های مزمن و تکراری، نیازمند تدوین یک استراتژی امنیت ملی هستیم که مبتنی بر واقعیات داخلی و منطقه‌ای و بین‌المللی باشد. در کوتاه مدت و گذر از التهابات اخیر نیاز به یک شوک بزرگ اصلاحی داخلی داریم. جامعه هم منتظر و هم پذیرای این شوک است. نیاز‌مند شهامت برای گفت‌و‌گو و نقد هستیم. تکثر و تنوع، امتیاز و فرصت ایران است. از پذیرش آن هراس نداشته باشیم.

راه‌حل اساسی، همچنان گفت‌وگوی مستمر همگانی است؛ گفت‌وگویی که نه مقطعی باشد، نه نمایشی و نه یک‌سویه؛ بلکه به‌صورت نهادمند و اقناعی شکل بگیرد. منظور از گفت‌و‌گو، فقط انتقال پیام از بالا به پایین نیست؛ بلکه شنیدن، پاسخ‌دادن و امکان طرح پرسش‌ها و اعتراض‌ها در فضایی امن و علنی است.

از جمله نهادهایی که استعداد ارتباط با عرصه عمومی و تأثیرگذاری بر اراده عمومی را دارند، شوراهای محلی و انجمن‌های مردمی هستند. اما باید توجه کنیم که میان «شوراگرایی» و وجوه «بوروکراتیک» جامعه، همواره یک چالش مهم و پایدار وجود داشته است. بروکراسی به دنبال قطعیت و ایجاد روندهای ازپیش‌تعیین‌شده است، درحالی‌که شوراگرایی به گفت‌وگو و ایجاد زمینه‌هایی برای اندیشیدن‌های تازه تمایل دارد.

شکاف ادعاشده چیست؟ آیا با شکاف‌های به‌هم‌آمیخته طبقاتی، نسلی، جنسی، قومی و از این قبیل مواجهیم؟ با شکاف‌های ناشی از منافع و قدرت‌طلبی طرفیم یا ماجرا ناشی از اختلاف نظر‌های تفسیری از دین و حکمرانی و توسعه است و نبود زبان مشترک؟ شکاف‌ها آیا ریشه‌های شخصی و شخصیتی دارد؟ شاید هم از جنس سوءتفاهماتی است که با کمی تسامح و گذشت، حل‌وفصل خواهد شد؟ آن شکاف خاصی که دیگر شکاف‌ها را نیز در جمهوری اسلامی فعال می‌کند و فعال نگه می‌دارد، شکاف ناشی از غیریت‌های مبنایی و رویکردی و گفتمانی است.

فقدان نگرش حِکمی و فلسفی در فهم مسائل اجتماعی و تاریخی و صِرف مواجهه سیاسی و ایدئولوژیک با عقلانیت جدید، مدرنیته و تمدن نوین غربی یکی از بنیادی‌ترین نقاط ضعف گفتمان انقلاب بود. همین فقدان سبب شد گفتمان انقلاب درکی از مدرنیته، به‌عنوان بخشی از تاریخ جهانی و به‌منزله رویداد عظیم تاریخی و اجتناب‌ناپذیری آن نداشته، درنیابد که مدرنیته و عاَلمیتِ عاَلم غرب، صِرف امری سیاسی، اقتصادی، ایدئولوژیک یا اخلاقی نبوده است.

وقتی اتفاقی در جهان معنای ذهنی انسان‌ها رخ می‌دهد، در همه جا اثر خود را نشان می‌دهد. بیایید بررسی کنیم جدای از بحث تحمیل، چگونه جهان زنانه در اذهان جامعه، به شکل امروزینش درآمده است؟ این موضوع به نظر من در پیوند مستقیم با نظریه کنش ارتباطی هابرماس و حوزه عمومی است. هر امری پیش از اینکه وارد حوزه عمومی شود، باید جای خود را در ذهن انسان‌های آن جامعه باز کند.

آنچه که در پاییز سال ۱۴۰۱ اتفاق افتاد، بیشتر از آنکه به یک اتفاق (happen) شبیه باشد، به یک رویداد (event) شبیه بود. تفاوت مهم اتفاق و رویداد در این است که اتفاق، هر حادثه‌ای است که می‌تواند اثرگذار یا بی‌اثر باشد؛ اما رویداد، اتفاقی است که بر اثر سلسله فرایندهایی رخ می‌دهد و اثر آن تا مدت‌ها می‌تواند هر چیزی را در اطراف خود دگرگون سازد. آنچه که من می‌خواهم در این یادداشت به آن بپردازم از منظر دیگری بوده که کمتر بدان پرداخته شده است. شاید از این روی که بیشتر تحلیل‌کنندگان اتفاقات پاییز ۱۴۰۱، متعلق به نسلی هستند که فاصله سنی زیادی با هسته مرکزی شرکت‌کنندگان در اتفاقات آن روزها و همچنین مدافعانش دارند. ناگفته پیداست که بیشتر این تحلیل‌ها از هم زاویه دید لازم با شرکت‌کنندگان و مدافعان اتفاقات پاییز ۱۴۰۱ برخوردار نیستند. آنچه که در اینجا توجه مرا به خود جلب کرده است و تصور می‌کنم حلقه مفقوده تمام این تحلیل‌هاست، بحث دیالوگ است.

مشاور نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه شهید رجایی گفت: وقتی شخصی احساس کرد امنیت دارد و دیگر مورد تمسخر واقع نمی‌شود و اگر حرفی بزند ما به هم نمی‌ریزیم، تعاملی جدی برقرار و مسائل به اشتراک گذاشته می‌شود و اگر مشکلی وجود داشته باشد، در حین گفت‌وگو حل خواهد شد.