دین و اندیشه - اسلام پژوهی

دین را با دین‌داران می‌سنجند و می‌گویند شما می‌گویید اسلام، بسیار خوب! اسلام همین کارهایی است که دین‌داران می‌کنند، پس رهایش کن! اگر اسلام این است که مسلمانان انجام می‌دهند، به درد نمی‌خورد. این بحث دشواری است که رابطه دین و دین‌داران را مشخص کنیم. اگر بگوییم که دین چیز دیگری است، بعد می‌گویند از کجا فهمیدی دین همان چیزی است که شما می‌گوئید؟ می‌خواهد بگوید فلان تفسیر را هم یک فرد دین‌داری نوشته است و ما در دایره این سؤالات محاصره می‌شویم.

سیره حضرت هم نسبت به ارتشیان و هم نسبت به افراد مسئول، چنین بود که یک نیروی مطمئن اطلاعاتی قرار می‌دادند تا عملکرد این فرد را به ایشان گزارش دهند. نامه‌ای که حضرت علی (ع) به عثمان بن حنیف در تقبیح حضور وی در جمعی اشرافی می‌نویسد، نشانه همین است. چون نظارت داشته، می‌فهمد که این آقای عثمان در یک دعوت اشرافی شرکت کرده است.

در فقه اهل‌سنت، بیعت را به «بیعت خاصه» معنا می‌کنند؛ اما در فقه شیعه، بیعت، خاصه نیست؛ بیعت اهل حل و عقد نیست؛ بلکه «بیعت عامه» مراد است. آن چیزی که در زمان امام علی (ع) هم اتفاق افتاد، بیعت عمومی بود. پایه و مبنای بیعت عمومی مردم، دقیقاً همان اراده عمومی مردم است. بیعت، اراده عمومی و رضایت عمومی را نمایان و آشکار می‌کند. سازوکار نشان‌دادن اراده عمومی مردم در روی کار آمدن حاکم، بیعت است.

حضرت «خاصّه» را در مقابل «عامّه» (عموم مردم) معنا می‌کنند و می‌فرمایند: «و إن سخط الخاصة يغتفر مع رضى العامة» اگر خواص را به قیمت ناراضی کردن مردم راضی کنی، این خسارت جبران‌پذیر نیست؛ زیرا به پایه‌های حکومت آسیب زده و ظلم به مردم کرده‌ای. ولی بدان که نارضایتی خواص، به قیمت رضایت و رفاه مردم، جبران‌شدنی است؛ ولو اینکه آن خواص، خودشان را از تو دور کنند.

هیچ‌کس حق ندارد بدون اجازه الهی، اراده خود را بر دیگران تحمیل کند. تفاوتی نمی‌کند آن تحمیل‌کننده یک فرد باشد یا یک جمع؛ حتی ۵۱ درصد جامعه نیز حق ندارند اراده خود را بر ۴۹ درصد دیگر جامعه تحمیل کنند. اکثریت چنین حقی ندارند و از اجتماع آنان نیز چنین حقی خلق نمی‌شود. آن ۴۹ درصد دیگر، آزاد آفریده شده‌اند و حق دارند با اراده آزاد خود، اراده کسی را حاکم بر خویش نپذیرند. تنها اراده‌ای که بر اراده بشر تفوق دارد، اراده خداست.

برخی از ادیان و فلسفه‌ها اتخاذ می‌کنند، این است که می‌خواهند به این رنج‌ها معنا بدهند. یعنی بگویند این رنج‌ها برای چه وجود دارند و به این روش، مسئله را حل کنند که اینها دستاویزهایی برای رشد و تحول انسان است.

زمان امام حسن (ع) و در اوایل صلح ایشان، حتی مردم شیعۀ کوفه هم متوجه نمی‌شدند که اینها انسان‌هایی هستند که هیچ باوری به مسائل اسلامی ندارند. فکر می‌کردند معاویه و یزید مسلمانانی هستند که ضعیف‌الایمانند. می‌گفتند چه کار کنیم؟ خیلی زیاد با اینها جنگیدیم و موفق نشدیم. حالا حکومت دستشان باشد.

شیخ صدوق (ره) از امام صادق (ع) روایت می‌کند که «مردم تصور می‌کنند اگر ما بیاییم، از بنی‌امیه سخت‌گیرتر هستیم؛ چرا که بنی‌امیه با دین مردم کاری نداشت.» مردم تصور می‌کردند اگر امامان ما بیایند، پسر پیغمبر بوده و در مسائل دینی سخت‌گیری خواهند کرد، اما حضرت صادق (ع) می‌فرمایند «دولت ما دولت زور و اجبار نیست، بلکه دولت مودت و محبت است.»

برخی می‌گویند «قیام سیدالشهدا (ع) توجیه عقلانی و عقلایی ندارد، مگر اینکه بگوییم امام حسین (ع) یک تکلیف خاصی داشت و این قیام، قابل تکرار و الگوبرداری برای دیگران در تاریخ نیست.» ولی به نظر می‌رسد که این حرف، سخن نادرستی است و بخش‌هایی از کلمات سیدالشهدا (ع) و سخنان ایشان نشان می‌دهد که این قیام، قابل الگوبرداری است.

یکی از دوگانه‌هایی که ما طی چند دهه گذشته گرفتار آن بوده‌ایم، دوگانه تکلیف‌گرایی - نتیجه گرایی است. آنچه که تصور می‌شود به ماهیت دین نزدیک‌تر بوده و حادثه عاشورا دلالت بیشتری بر آن دارد، ضلع تکلیف‌گرایی است. در ذهنیت ما شیعه واقعی کسی است که همواره به انجام تکلیف - بدون لحاظ امکان حصول نتیجه - فکر می‌کند.