فرمانروای آب؛ راوی منطق اقتدار ایران
گروه فرهنگ و هنر «سدید»؛ پوریا فرجی: فیلم سینمایی «فرمانروای آب»، محصولی از مؤسسه «آوین رسانه» است که در قالب انیمیشن طراحی و ساخته شده است. این فیلم در فضای گفتمانی انقلاب اسلامی ساخته شده و مضامینی همچون خیر و شر، انقلابیگری، مبارزه علیه استکبار، مقاومت و شهادت را در بر میگیرد. در مطلب پیش رو به معرفی این فیلم و برخی از مهمترین ابعاد محتوایی و فنی آن پرداخته شده است.
معرفی انیمیشن
انیمیشن «فرمانروای آب» تلاشی برای بهرهگیری از ظرفیتهای انیمیشن در خدمت یک مضمون جدی است. چنین اگر قرار بود این فیلم بهصورت رئال ساخته شود، هزینهای بسیار بالا در مقایسه با آثار معمول میطلبید؛ اما انتخاب فرم انیمیشن، باعث شده تا ضمن انتقال مفاهیم موردنظر، هزینه تولید هم کاهش یابد. استفاده از ظرفیت جلوههای ویژه و حرکت دوربین و تولید لوکیشنهایی که دسترسی به آن بعضاً غیرممکن است، ازجمله مزایای انتخاب فرم انیمیشن رئال است. مدتزمان فیلم، ۹۰ دقیقه است و تکنیک انیمیشن نیز سهبعدی است. این کار محصولی از استودیو آوین رسانه بوده که در سال ۱۳۹۶ ساخته شده است.
در خلاصه این انیمیشن آمده است: «پویش، پدر فرید است که در سفر کارشناسی به عراق، درگیر حادثه تروریستی شده و مفقود میشود؛ اما دراینبین، افرادی هستند که فکر میکنند پویش زنده است. فرید به دنبال پیداکردن راهی است تا از سرنوشت پدر خود مطلع شود...». تعداد عواملی که در این پروژه همکاری کردهاند، بیش از ۱۰۰ نفر هستند که در بخشهای مختلف مدلسازی، طراحی لوکیشن و طراحی کاراکترها و... فعالیت نمودهاند. عوامل اصلی کار عبارتاند از: کارگردان: مجید اسماعیلی؛ تهیهکننده: مجتبی امینی، حسین سلطانی؛ مدیر تولید: شهاب شریفیان و سید محمود صدیقی و موسیقی متن: بهزاد عبدی
نکات قابلتوجه: اگرچه انیمیشن «فرمانروای آب»، فیلمی است که میتوان از زوایای مختلف مورد نقد و بحث قرار گیرد، اما در این بخش بهطور خلاصه درباره برخی جنبههای مهم و قابلتوجه فیلم، بحث خواهد شد. این جنبهها عبارتاند از موسیقی متن، هویت بصری، مواجهه درست با مفهوم اقتدار سیاسی و بیان درست منطق مبارزه. در ادامه به این چهار مولفه پرداخته خواهد شد.
مواجهه با مفهوم اقتدار سیاسی
یکی از نکات قابلتوجه در انیمیشن فرمانروای آب، نشاندادن تصویری درست از اقتدار سیاسی و نظامی ایران است. درحالیکه جریانهای رسانهای بیگانه همواره بر نشاندادن تصویری تروریستی از ایران و القای تروریست بودن این کشور تأکید دارند، انیمیشن فرمانروای آب نشان میدهد که هیچگاه ایران به دنبال جنگطلبی نبوده و اگر قوای نظامی خود را تقویت میکند، ازآنجهت نیست که قرار است روزی با این قوا به جنگ با سایر کشورها بپردازد؛ بلکه صرفاً افزایش توان بازدارندگی را دنبال میکند. این انیمیشن در ابتدا با تصاویری شروع میشود که نشان میدهند سامانههای موشکی ایران در حال بیرون آمدن از جایگاه خود و آمادگی برای پرتاب هستند. سپس داستان فیلم شروع میشود و فراز و نشیبهایی که در جریان فیلمنامه اتفاق میافتد، شکل میگیرد. اما در جایی از فیلم، متخصصان موشکی ایران سعی میکنند سامانههای موشکی دشمن را که قرار است فعال شوند و بهسوی ایران شلیک کنند، هک کنند؛ بهطوریکه این موشکها بهجای اینکه به سمت هدف تعریفشده توسط دشمن پرتاب شوند و به آن اصابت کنند، به سمت خود دشمن برمیگردند که این موضوع هم ریشه روایی و دینی دارد (بازگشت بلا و شر دشمن بهسوی خودش به اذن الله) و هم بهدرستی منطق اقناعی فیلم را تقویت میکند. در پایان فیلم تصاویر اولیه تکرار میشوند، با این تفاوت که موشکهای ایرانی که از جایگاه خود در ابتدای فیلم در حال بیرون آمدن بودند، در پایان فیلم به جایگاه خود بازمیگردند و فیلم به مخاطب این پیام را منتقل میکند که اساساً ایران به دنبال آغاز جنگ و ایجاد ناآرامی و ناامنی در منطقه و در جهان نیست؛ بنابراین در انیمیشن فرمانروای آب، ضمن اینکه تصویری مقتدر از ایران و اقتدار نظامی کشور نشان داده میشود، بهگونهای نیست که در مخاطب ایجاد احساس جنگطلبی را ایجاد کند و چنین رویکردی از نظر منطق محتوایی، کاملاً مطلوب گفتمان انقلاب اسلامی است.
بیان منطق مبارزه
نکته مهم درباره انیمیشن فرمانروای آب، نشاندادن تصویر درست و منسجم از مفهوم مبارزه در منظومه گفتمانی انقلاب اسلامی است. فیلم با اشاره به یکی از آیات قرآن کریم که درباره نقض عهد است، دوگانه «ایمان - اَیمان» را برجسته میسازد. ایمان به معنای باور و عقیده دینی و قلبی است، اما کلمه اَیمان به معنای عهد است و آیه مورد اشاره انیمیشن در حقیقت متضمن این معناست که با دشمنان اگر جنگی از سوی مسلمانان صورت میگیرد، نه بهخاطر ایمان و کفر، بلکه بهخاطر نقض عهد از سوی دشمن است. این منطق هم از نظر علوم سیاسی و هم از نظر منطق گفتمانی انقلاب اسلامی بسیار بدیع و قابلاعتناست؛ بهطوریکه حتی میتواند مبنای نظریهپردازی در روابط بینالملل از سوی دانشجویان و اساتید معتقد به گفتمان انقلاب اسلامی قرار گیرد.
منطق انیمیشن فرمانروای آب بهدرستی توانسته نقطه عزیمت مبارزه را در جریان گفتمان انقلاب اسلامی به تصویر بکشاند. ازاینجهت، این موضوع حتی بعد از اکران فیلم نیز ظرفیت نظریهپردازی، تشریح و تبیین را از سوی متفکران جریان انقلاب اسلامی دارد
این منطق و برجستهسازیاش ازآنجهت بدیع و قابلتوجه است که بسیاری تصور میکنند اگر جمهوری اسلامی با دشمنان خود نظیر کشورهای انگلیس، آمریکا و اسرائیل سر مبارزه و اراده مقابله دارد، به این دلیل است که بهعنوان نماینده یک حکومت اسلامی قصد دارد با حکومتهای غیراسلامی که «جهان کفر» نامگذاری میشوند، وارد جنگ شود؛ درحالیکه اساساً جمهوری اسلامی ایران با هیچ کشوری به دلیل اینکه آن کشور مسلمان نیست یا کافر است، وارد جنگ نمیشود و نشده است؛ بلکه مقابله با این کشورها ازآنجهت است که در قبال جمهوری اسلامی نقض عهد کردهاند.
منطق انیمیشن فرمانروای آب بهدرستی توانسته نقطه عزیمت مبارزه را در جریان گفتمان انقلاب اسلامی به تصویر بکشاند. ازاینجهت، این موضوع حتی بعد از اکران فیلم نیز ظرفیت نظریهپردازی، تشریح و تبیین را از سوی متفکران جریان انقلاب اسلامی دارد؛ اینکه نقض عهد اساساً به چه معناست و نقض عهد در عرصه روابط بینالملل چه معنایی به خود میگیرد و کشورهایی که جمهوری اسلامی با آنها سر جنگ دارد، چه نقض عهدهایی داشتهاند و مصادیق نقض عهد از سوی آنها چه بوده است و اگر جمهوری اسلامی با سایر کشورها ارتباط مثبت و مطلوبی دارد، به چه دلیل است و آنها چرا نقض عهد نکردند و... بنابراین انیمیشن فرمانروای آب را نمیتوان تنها یک انیمیشن با جلوههای ویژه و جذاب دانست که در برخی بخشهای خود به مفاهیم انقلاب اسلامی میپردازد؛ بلکه ساختار محتوایی و منطقی دارد و این ساختار محتوایی از توان اقناعی بالایی نسبت به مخاطبان برخوردار است.
موسیقی متن
موسیقی متن این انیمیشن توسط بهزاد عبدی - آهنگساز و تنظیمکننده بینالمللی موسیقی ارکسترال - ساخته شده است. او تلاش کرده تا در کنار بهکارگیری موسیقی ارکسترال در برخی صحنههای انیمیشن به فراخور فضا و موقعیت داستان از سازهای الکترونیک با هدف ایجاد هیجان و ریتم بهرهبرداری نماید؛ اما ویژگی منحصربهفرد در موسیقی متن این انیمیشن، برگردان مداحی معروف «کنار قدمهای جابر» از میثم مطیعی است. یکی از اصول پایهای و اساسیِ مؤثر در موسیقی اصیل ایرانی، ریشهیابی آن از آواها و نواهای مرثیه و مداحی و سوگوارهها در طی سدههای گذشته است؛ ازاینرو، دستگاههای موسیقی و ردیفهای آوازی در موسیقی اصیل ایرانی نیز ریشه در همین مسئله دارد. به اقتباس از یک مداحی برای موسیقی متن انیمیشن بازمیگردیم. ازآنجاکه مداحی ذکرشده و اجراشده «کنار قدمهای جابر» توسط میثم مطیعی دارای ویژگیهای منشعب از اصول پایهای موسیقی دستگاهی ایرانی است، لذا تبدیل و برگردان آن به موسیقی ارکسترال، امری اصولی بوده و بهخوبی میتواند در خدمت اهداف قرآنی و مذهبی موضوع انیمیشن و در خدمت متن آن بهعنوان یک موسیقی متن قرار گیرد. همچنین این رخداد و خلاقیت میتواند بهعنوان یک نمونه برای بهرهبرداری از مداحیهای اصولی در سایر قالبهای موسیقایی اصیل ایرانی با هدف نشر فرهنگ ایرانی - اسلامی در نظر گرفته شود.
افزون بر مطالب قبلی، ازآنجاکه کارکرد موسیقی متن در یک اثر تصویری باید در خدمت اثر و پیام و موضوع داستانی آن معنادار شود، لذا میزان این معناداری در موسیقی متن انیمیشن فرمانروای آب مشهود است؛ موسیقی متن بهعنوان یک مکمل حسی و انتقالدهنده حس فضا و موقعیت بستر قصه، درک از آن را هموارتر ساخته است، لذا کارکرد موسیقی متن به نحو مطلوب در این اثر مشهود است.
هویت بصری
ازآنجاکه کارکرد موسیقی متن در یک اثر تصویری باید در خدمت اثر و پیام و موضوع داستانی آن معنادار شود، لذا میزان این معناداری در موسیقی متن انیمیشن فرمانروای آب مشهود است
با بررسی ظاهر و ساختار در این انیمیشن، بارقهها و نشانههای منطقی از وجود اَشکال هندسی برآمده از معماری ایرانی - اسلامی و نقوش اسلیمی مشهود است. این مسئله صرفاً در شکل ظاهری باقی نمانده، بلکه معماری جزئی از رنگبندی و فضاسازی تصویری را نیز شامل شده است و در شکل بستری و عمیق آن نیز، نمایش نمادهای معماری ایرانی - اسلامی تلاش میکند تا در انتقال مفاهیم در خدمت روایت داستان و برجستهسازی نشانهها و نقطه نشانیهای موجود در تصاویر باهدف نیل به پیامهای ناخودآگاه در جایجای انیمیشن باشد. بهطور مثال، اتاق مرکز فرماندهی نیروهای حق علیه باطل با نقوش معماری اسلامی - ایرانی مزین شده است و در مقابل، مرکز فرماندهی کفر با محوریت صهیونیست جهانی با اَشکال هندسیِ معماری برآمده از نگاه فراماسونری و ستاره داود و... نشانهگذاری شده است. این مسئله در نوع لباس شخصیتها و کاراکترها نیز مشهود است. این انیمیشن تلاش میکند تا با بهرهبرداری از نقوش و نشانههای معماری در فضاسازیهای تصویری خرد و کلان، بهطور خودآگاه و ناخودآگاه بهسرعت انتقال مفهوم و افزایش ریتم داستان در مواقع ضروری (باتوجهبه زمان نسبتاً طولانی انیمیشن) بیفزاید.
در نهایت اینکه...
اگرچه فضای انیمیشن فرمانروای آب در اتمسفری نظامی میگذرد و شخصیتهای این انیمیشن، شخصیتهای نظامی هستند و تصاویری که از عملیات نظامی نشان داده میشود، دربردارنده تجهیزات سخت اقتدار نظامی است، اما احساس کلی فیلم که آن را به مخاطب القا میکند، دربردارنده قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران است. به بیان دیگر، فیلم به جای آن که داشتن تجهیزات نظامی پیشرفته مانند موشکها را مایه مباهات و افتخار جمهوری اسلامی قرار دهد، داشتن دست بالاتر در منطق مبارزه و داشتن قدرت نرم را موردتوجه قرار داده است. این موضوع سبب میشود که انیمیشن نهتنها در عرصه داخل و برای مخاطب ایرانی قابلاعتنا و قابلپذیرش باشد، بلکه میتوان در عرصه بینالملل نیز آن را در کشورهای مختلف اکران نمود و از طریق زبان هنر و سینما به مخاطبان بینالمللی نشان داد که جمهوری اسلامی دقیقاً به دنبال چه چیزی است و آنچه در واقعیت امر درباره این کشور وجود دارد، چقدر با تصویر نادرستی که رسانههای آمریکایی و استکباری سعی دارند از ایران نشان دهند، متفاوت است.
در فضای کلی جریان انقلاب اسلامی، صنعت انیمیشن رونق و رواج چندانی ندارد و کارهایی که ساخته میشوند، بعضاً از کیفیت فنی لازم و حداقلی هم برخوردار نیستند؛ اما انیمیشن فرمانروای آب از نظر فنی و جلوههای ویژه بصری بسیار قابلتوجه و قابلاعتنا است. داشتن منطق محتوایی و ساختار منسجم در فیلمنامه از دیگر امتیازات این اثر است که هم از جهت فنی قابلتوجه بوده و هم توان اقناع مخاطب را دارد؛ بهطوریکه مخاطب میتواند با ابعاد دیگری از گفتمان سیاسی انقلاب اسلامی آشنا شود. این فیلم دارای لایههای پیچیده مفهومی و رویدادی است و به همین خاطر سطوح مختلف مخاطبان میتوانند از آن نکات متفاوتی را دریافت کنند. نمیتوان گفت که یک قشر یا گروه خاص، مخاطب این انیمیشن است؛ هرچند که جریانهای انقلابی و معتقدان به این جریان، ارتباط بیشتری با این اثر برقرار خواهند کرد، اما منطقی که در آن قرار داده شده، میتواند از سوی گروههای مختلف فکری مورد استقبال یا مورد نقد قرار گیرد و فرصتی برای جریانسازی در فضای هنر انقلاب اسلامی بهحساب آید.
این انیمیشن تلاش میکند تا با بهرهبرداری از نقوش و نشانههای معماری در فضاسازیهای تصویری خرد و کلان، بهطور خودآگاه و ناخودآگاه بهسرعت انتقال مفهوم و افزایش ریتم داستان در مواقع ضروری (باتوجهبه زمان نسبتاً طولانی انیمیشن) بیفزاید.
علاوه بر خود انیمیشن، پیوست رسانهای آن هم قابلتوجه و اعتنا خواهد بود و میتواند ظرفیتهای خوبی را در فضای رسانه ایجاد کند. زمانی که این انیمیشن اکران میشود یا قبل و بعد از آن میشود با اتخاذ سیاستهای درست رسانهای به تقویت منطق گفتمانی آن ضریب داد و موجهای رسانهای ایجابی را در جریان انقلاب اسلامی در دستور کار قرار داد. این در حالی است که جریانهای رسانهای انقلاب اسلامی بعضاً سلبی عمل کرده و در مواجه با رسانههای بیگانه عمدتاً سعی داشتهاند روندهایی را که آنها آغاز کردهاند، خنثی کنند یا با آنها مقابله کنند که این حالت در صورت شکل مفرط آن بهنوعی انفعال جریان رسانهای انقلاب را در پی خواهد داشت. اما خط روایی - مفهومی موجود در چنین انیمیشنهایی میتواند جریان رسانهای انقلاب را از چنین انفعالهایی دور کند و بهطور ایجابی، اقتدار نرم و سخت جمهوری اسلامی ایران را به تصویر بکشد.
قالب فیلم و انیمیشن در جذب اقشار جوان و نسلهای جدیدتر - بهویژه کودکان و نوجوانان - میتواند بسیار مؤثر باشد. این موضوع ازآنجهت اهمیت دارد که بعضاً در داخل، تولید محتواهایی که صورت میگیرد، مقاطع سنی جوان و میانسال به بالا را مدنظر قرار داده و از سوی دیگر، محتوای موردنیاز مطابق با ارائه مفاهیم انقلاب اسلامی به کودکان و نوجوانان بسیار نحیف و لاغر بوده است و این فیلم میتواند بهمثابه یکی از اثرات غنی در این عرصه عمل کند و یک نمونه قابلتوجه در این راستا باشد.
/انتهای پیام/
