سلطنت

حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ را نمی‌توان صرفاً در قالب دوگانه‌های رایج «انقلاب» یا «اغتشاش» فهم کرد. آنچه در این مقطع زمانی رخ داد، حاصل انباشت نارضایتی‌های اجتماعی، فشارهای اقتصادی، انسداد در سازوکارهای سیاسی و تأثیرگذاری متغیرهای بیرونی بود که در نهایت به بروز رفتاری خشونت‌آمیز در برخی نقاط انجامید. از این منظر، دی‌ماه ۱۴۰۴ بیش از آنکه نشانه یک وضعیت انقلابی باشد، نمایانگر ورود جامعه ایران به مرحله‌ای از تحول اجتماعی پیچیده و چندلایه است که بدون بازخوانی عمیق آن، امکان فهم دقیق آینده تحولات وجود نخواهد داشت.

امروز فعالیت‌های سلطنت‌طلبان در ایران عمدتا محدود به فضای مجازی و برخی محافل خارج از کشور است. این جریان که عموما از نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی مردم سوءاستفاده می‌کند، تلاش می‌کند خود را به عنوان آلترناتیوی برای جمهوری اسلامی معرفی کند اما واقعیت این است که سلطنت‌طلبان نه‌تنها پایگاه مردمی قابل ‌توجهی ندارند، بلکه حتی در میان مخالفان جمهوری اسلامی نیز جایگاه چندانی به دست نیاورده‌اند.

سه جریان مهم روشن‌فکری، سلطنت و روحانیت به نظر شکل‌دهنده‌های وضع امروزه ما در جامعه هستند. نهاد سلطنت که به نظر پیوندی دیرین با تاریخ ایران باستان و حتی تا امروزه و با خلقیات امروز ما دارد، ساده‌لوحانه خواهد بود که تصور کنیم با از میان رفتن آن در جریان انقلاب اسلامی، آثار خود را نیز به یک باره با خود برد. خرده نظام‌های هماهنگ با شاه، یعنی خان‌ها و... در روستاها و مناطق کوچک هرچند از بین رفته‌اند، اما قالب‌های جدیدی از خرده سرمایه‌داری را به وجود آوردند.

در آستانه فرارسیدن هشتادمین سالروز خلع رضاخان از سلطنت، این بار به بازخوانی این رویداد، از منظر اسناد و مطبوعات خارجی پرداخته‌ایم

علی دشتی از سیاستمداران آنگلوفیل و البته دوزیست دوران پهلوی به شمار می‌رود! در دوران قاجار تا اواخر دهه ۲۰، در سیاست نقش مؤثری داشت و پس از آن، بیشتر در کسوت زینت‌المجالس درآمده بود! یکی از شاخص‌ترین فراز‌های حیات وی، نحوه تعامل با رضاخان، از بدو ظهور تا سقوط اوست! او تا مدتی که باد به پرچم قزاق می‌وزید، مجیزگوی وی بود و به محض اخراج وی از ایران، نگران جواهرات سلطنتی شد! مقال پی آمده، در بازخوانی این دوره از حیات وی به نگارش درآمده است

۲۴ آذر سال ۱۳۰۴ شمسی، رضاخان در مجلس مؤسسان برای سلطنت سوگند یاد کرد. آن‌روز شاید برخی این سوگند را باورشان شد، ولی ۱۶ سال بعد که رضاخان از ایران می‌رفت، دیگر همه می‌دانستند که قسم دروغ خورده بود!

در تاریخ معاصر شاید کمتر به این نکته اشاره شده باشد که رفتار مشروطه خواهان با شیخ چه در دوران تحصن که نمونه‌ای از آن بیان شد و چه در دوران پس از تسلط بر محمد علی شاه و برگزاری دادگاه فرمایشی و محاکمه شیخ هرگز طبق اصول وعده داده شده مشروطه خواهان نبود.