پهلوی دوم

حکومت‌گران در هر دوره‌ای باید از خودشان بپرسند هنگامی که به‌خوبی بلدند راز و رمز فروپاشی تا دوره محمدرضا شاه را به‌روشنی توضیح داده و ریشه‌یابی کنند، چرا این دانسته‌ها در سطح دانسته می‌ماند؟ این توقف در لایه اطلاع از آن دلایلی بود که منجر به سقوط پهلوی نیز شد. پهلوی دوم هم دوست داشت قانون‌های خیلی مترقی بگذارد! و برنامه‌های جاه‌طلبانه بریزد! چون همه اینها برایش قابلیت نمایش داشت. اما وقتی نوبت عمل پیش می‌آمد، آن کار دیگر می‌کرد و دیدیم که چه بر سر او آمد.

جمشید اعلم پزشک، استاد دانشگاه و از سیاستمداران دوره پهلوی دوم محسوب می‌شود که سابقه نمایندگی مجلس شورای ملی و مجلس سنا را در کارنامه خود داشت. وی روابط نزدیکی با دربار پهلوی برقرار کرد و در زمره شخصیت‌های نزدیک به محمدرضا شاه بود. از این رو در مقاله حاضر تلاش شده تا با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و آرشیوی و با روش توصیفی ـ تحلیلی کارنامه سیاسی جمشید اعلم مورد بررسی قرار گیرد.

در رویکرد جدید، تلاش گسترده‌ای صورت گرفت تا در مناطق قومی از طریق راه‌اندازی مدارس نوین، با رواج زبان فارسی و تاریخ مشترک، نوعی یکدستی فرهنگی ایجاد شود. رویکرد جدید حاکم تقریباً مدارس خصوصی را از کار انداخته و فرایند آموزش در قالب مدارس دولتی و یا دارالتربیت‌های شبانه‌روزی عشایری دنبال می‌شد.

در سالیان اخیر، گذشته از تلویزیون‌های محور عبری- سعودی، عده‌ای از به اصطلاح تحلیلگران تاریخی داخلی نیز، به این انگاره روی آورده‌اند که: «پهلوی دوم در فرآیند انقلاب اسلامی، اراده‌ای برای سرکوب و کشتار گسترده مردم نداشت و همین امر نیز، سقوط وی را رقم زد!...». در این فقره اشاره به نکاتی چند، ضروری می‌نماید:

در سالیان اخیر، تحریف تاریخ حاکمیت پهلوی‌ها به ویژه پهلوی دوم در دستور کار رسانه‌های محور عبری- عربی قرار دارد. منزه نشان دادن این حکومت و بری دانستن آن از فساد، با استناد به قضایای موهوم و نیز نادیده گرفتن اسناد واقعی در زمره روش‌های این رسانه‌ها برای رسیدن به این هدف قلمداد می‌شود.

یکی از سیاست‌های مهم استعمار در ایران که توسط پهلوی‌ها اجرایی شد، تلاش برای دین‌زدایی و گسترش فساد و بی‌بندوباری در میان جوانان بود. در آن مقطع مجریان سیاست‌های استعمار غربی در ایران، برای پیشبرد این هدف، «مجلات» را به عنوان ابزاری بسیار مهم، برای گسترش بی‌بندوباری در کشورمان تشخیص داده بودند

روز‌هایی که بر ما گذشت، تداعی‌گر سالروز فرار پهلوی دوم، در پی آشکار شدن علائم تقابل جدی ملت با وی، در مرداد ۱۳۳۲ بود. این رویداد، مدخلی بر شناخت شخصیت و روحیات محمدرضا پهلوی به شمار می‌رود. مقال پی آمده درصدد است تا حاشیه و متن این رخداد را بازنمایاند. امید آنکه تاریخ پژوهان معاصر و عموم علاقه‌مندان را مفید و مقبول آید.

رسمی شناخته شده است که برکشیدگان بیگانه، معمولاً چاکران و مخلصان درگاه را، با تغییر میل یا اشاره اربابان قربانی می‌کنند! این موضوع در ۴۴ سال پیش و در پی ریاست جمهوری جیمی کارتر، از سوی پهلوی دوم و درباره امیرعباس هویدا اتفاق افتاد! سیاست نوین و دیکته شده سران جدید کاخ سفید، فضا و دولتمردانی جدید می‌طلبید و هم از این روی، چاکر ۱۳ ساله، باید جای خویش را به جمشید آموزگار می‌داد! در مقال پی‌آمده، ابعاد و زمینه‌های این رویداد، با استناد به پاره‌ای تحلیل‌های تاریخ‌پژوهان، مورد بازخوانی قرار گرفته است.

برخلاف پندار پهلوی دوم مبنی بر توفیق خویش در فرآیند افزایش قیمت نفت در اوایل دهه ۵۰، این رویداد به یکی از پاشنه آشیل‌های حاکمیت وی تبدیل شد و حتی بر امواج فزاینده مخالفت مردمی نیز تأثیر داشت.

سولیوان در خاطراتش، به طرح کودتا اشاره کرده و می‌گوید: «در روز ۲۲ بهمن، از کاخ سفید با من تماس گرفته و درخواست شد با مسئول دفتر مستشاری نظامی امریکا در ایران، صحبت و نظر او در مورد امکان موفقیت کودتا در ایران را، به امریکا اعلام کنم. من تماس گرفتم و مسئول مستشاری گفت احتمال زیادی برای موفقیت نیست، حدود ۵ درصد امکان موفقیت است که این یعنی نزدیک به صفر!»

ساواک یک زندان پشت پرده برای زندانیان سیاسی تدارک دیده بود که «کمیته مشترک ضد خرابکاری» نام داشت. تظاهرات دانشجویی سال ۱۳۴۹، اداره سوم (امنیت داخلی ساواک) را بر آن داشت تا کمیته ویژه‌ای را، مأمور شناسایی عوامل اصلی حرکت‌های دانشجویی کند و بعد‌ها همین گروه، با پر و بال گرفتن و البته بزرگ شدن از نظر سازمانی، منحصراً کار بازجویی و شکنجه دستگیر شدگان سیاسی را بر عهده گرفت!

نگاهی دوباره به متن مخالفت امام‌خمینی با طرح ۶ ماده‌ای پهلوی دوم، این موضوع را بیشتر روشن می‌کند که استفاده ابزاری از حضور زنان در پست‌ها و مقام‌های رسمی، تنها برای نمایش دموکراسی است و واقعیت ماجرا، استبداد درهم تنیده‌ای است که حقی نه برای زن و نه برای مرد قائل است. منطق ایشان برای مخالفت با این امر، از این قرار است: «مگر مرد‌ها در این مملکت آزادی دارند که زن‌ها داشته باشند؟ مگر آزادی زن و آزادی مرد با لفظ درست می‌شود؟»