مناسک دینی

در جامعه‌ای که مناسبت‌های مذهبی می‌توانند سرچشمه نشاط و همبستگی باشند، نگاه بروکراتیک و فاقد ذوق فرهنگی، این ظرفیت را به تکرار و فرسودگی کشانده است. بی‌سلیقگی در مدیریت آیین‌ها نه‌تنها شادی دینی را محدود کرده، بلکه فاصله میان مردم و معنای واقعی مناسبت‌ها را افزایش داده است.

اصولاً باید این را در نظر داشت که نمود اصلی دین در جامعه، مناسک است. یعنی مردم در جریان حضور و مشارکت در آیین‌های جمعی، هویت دینی خود را تجربه و آن را بیان می‌کنند. پیوند میان دین با اخلاق یا باورهای اعتقادی، ثانویه است و در اغلب موارد، ارتباطشان سست و مبهم است. یعنی بسیاری از افراد، عقاید روشن و شفافی درباره امر قدسی ندارند و اخلاق استوار و محکمی را هم رعایت نمی‌کنند، اما از مجرای مناسک با هویت دینی‌شان ارتباط برقرار می‌کنند.

به باور من، جشن غدیر نتیجه به هم پیوستن دو امر است؛ امر نخست، روحیه بسیج‌شوندگی و ایجاد اجتماعات بزرگ در ملت ایران است. ملت ایران یک ظرفیت فرهنگی داشته که به باور من بسیار باارزش است. شاید ارزشمندترین داشته مردم ایران، همین امر امکان بسیج‌شوندگی است که در طول تاریخ آن را حفظ کرده و یکی از علت‌های پایداری هویت ایرانیان همین ویژگی و روحیه باشد. از طرف دیگر ما با امر دومی مواجه هستیم که در جهان اسلام و شاید در بیشترین جایی که تپندگی داشته و از آن حافظت می‌شود، همین ایران باشد و آن هم مسئله غدیر است. غدیر رویدادی مهم در تاریخ دین اسلام و حتی تاریخ ادیان است.

کریس برگ از عشایر می‌پرسد شما نماز می‌خوانید؟ روزه می‌گیرید؟ در زمان کوچ عشایر، اگر روزه بگیرند، لحظه‌ای ضعف کنند، گوسفند از دست در می‌رود و می‌میرد! آنها پاسخ می‌دهند؛ خدا نیازی به نماز ما ندارد! این پاسخ، پاسخ رندانه‌ای است. در این تصویر خدا خیلی رنگ و بوی قشری دارد؛ خدایی که عشایر او را خلق و نقاشی و صورت‌بندی کرده‌اند.

کارما، کیهان، انرژی و... همه یکی است. داستان یکی است و همه اینها یکسان هستند و زمانی که به اینها نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که جامعه صورت‌بندی‌های مختلفی از دین‌داری دارد. تفاوت این گفتمان‌های دینی این است که برخی قدرت را در دست دارند و می‌توانند بگویند ما اصلیم و شما باطل هستید! ما واقعی هستیم و شما فیک! اینها یکدیگر را به‌صورت رقابتی نفی می‌کنند و به این سادگی‌ها همدیگر را نمی‌پذیرند.

سالیان‌سال است که موجی از توجهات اجتماعی در جوامع مختلف نسبت به پیاده‌روی اربعین وجود دارد و دیده می‌شود. گزارش‌هایی که مرتبا ارسال می‌شود مبنی‌بر این است که از ادیان، مذاهب و گرایش‌های اعتقادی مختلف در این پیاده‌روی مشارکت می‌کنند. مسیحیان و ارمنی‌ها و حتی یهودی‌ها و غیرمسلمانان که شاید به دینی پایبند نباشند در اینجا سازگاری با فطرت خود را در قیام و شهادت امام‌حسین فریاد می‌زنند و فریاد زدن عملی، مشارکت در پیاده‌روی اربعین است.