رپ در دو راهی هویت و هیاهو

گروه فرهنگ و هنر «سدید»؛ داوود طالقانی: بیش از ۲۵ سال از آغاز جنبش موسیقی رپ فارسی در ایران می‌گذرد. در این سال‌ها بیش از ۱۰۰ خواننده موسیقی رپ توانسته‌اند طرفداران خود را پیدا کنند و ژانرها و سبک‌های موسیقی رپ فارسی در این بازه زمانی تکوین پیدا کرده است، و البته این جنبش کماکان به حیات خود ادامه می‌دهد. یکی از مهم‌ترین مسائلی که سیاست‌گذاران، جامعه‌شناسان و حتی خود طرفداران موسیقی رپ با آن مواجه هستند، این است که «آیا موسیقی رپ فارسی اعتراضی است؟». پاسخ به این سوال اگرچه قطعیت ندارد، اما بحث و نظر درباره آن بسیار فراوان است، و اتفاقاً آثار تولیدشده و اظهارات خود خوانندگان موسیقی رپ و تجربه موسیقی رپ در آمریکا می‌تواند سویه‌هایی از این مسئله را تدقیق کند.

رپ اعتراضی در آمریکا

تجربه موسیقی رپ به منزله موسیقی اعتراضی را می‌توان در خاستگاه آن یعنی ایالات متحده جستجو کرد. موسیقی رپ در آمریکا همیشه رسانه‌ای برای نقد سیاست، دولت و قدرت بوده است و اتفاقاً رپرهای سیاه‌پوست آمریکایی نیز که در محلات فقیرنشین زندگی می‌کردند و فرهنگ آفریقایی نیز در تجربه هنری آنان سهیم شده است، به بهترین شکل ممکن از امکانات موسیقی رپ استفاده کردند. برای نمونه آهنگ «پیام»[1] از «گرندمستر فلش و فیوریوس فایو»[2] که در سال ۱۹۸۲منتشر شده است، یکی از اولین نمونه‌های رپ اعتراضی است که مسائل اجتماعی و مشکلات زندگی شهری، بیکاری، فقر و خشونت را در بر می‌گیرد. در سال ۱۹۸۹ آهنگ «برخیز و مقاومت کن»[3] که توسط «پابلیک انمی»[4] منتشر شد، در دوران جنبش‌های اجتماعی دهه ۸۰ و ۹۰ مانند جنبش حقوق مدنی و مبارزات علیه نژادپرستی نقش مهمی داشت. هنگامی که از موسیقی رپ آمریکایی صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم به «توپاک»[5] چهره شاخص و فراموش‌نشدنی موسیقی رپ اشاره نکنیم. او در قطعه «تغییرات»[6] که در سال ۱۹۹۸ ساخته شد، به مشکلات اجتماعی، نژادپرستی و نابرابری‌ها پرداخته و شرایط سخت زندگی سیاه‌پوستان در آمریکا را برجسته می‌کند. در میان آثار رپ اعتراضی در آمریکا آهنگ «فحش به پلیس»[7] اثر ماندگار و بی‌نظیر گروه «ان‌دابلیو‌ای»[8] نیز مثال‌زدنی است. این آهنگ که محصول سال ۱۹۸۸ است، یکی از تندترین و معروف‌ترین آثار رپ اعتراضی است که در آن به فساد پلیس و سرکوب نژادی در آمریکا پرداخته می‌شود. علاوه‌بر نمونه‌های قدیمی‌تر، در سال‌های اخیر نیز موسیقی رپ کارکرد اعتراضی خود را در آمریکا حفظ کرده است. برای نمونه می‌توان به قطعه «همه چیز خوب است»[9] از «کندریک لامار»[10] محصول سال ۲۰۱۵ اشاره داشت. این آهنگ به‌عنوان سرود مقاومت در جنبش «جان سیاه‌پوستان مهم است»[11] شناخته می‌شود. هم‌چنین در سال ۲۰۱۸ نیز آهنگ «این آمریکاست» اثر «چایلدیش گامبینو» انتشار یافت که این آهنگ و ویدئوی آن به نقد خشونت پلیس، نژادپرستی و فرهنگ مصرف‌گرایی در آمریکا می‌پردازد.

هیچکس، از نقد اجتماعی تا اعتراض سیاسی

در تاریخ موسیقی رپ فارسی نیز روحیه اعتراض به چشم می‌خورد. از همان آغاز و در متن و زیرمتن آثار «هیچکس» که به‌عنوان پدر موسیقی رپ فارسی نیز شناخته می‌شود، اعتراض حضور دارد. آهنگ‌های «اختلاف» (۱۳۸۵)، «یه روز خوب میاد» (۱۳۸۸) و «دستاشو مشت کرده» (۱۳۹۸) از «هیچکس» آثاری هستند که در آن عنصر اعراض حضور دارد، اما سیر تطور این اعتراض حائز اهمیت است. «هیچکس» در سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۸ اعتراض خود را معطوف به نقد اجتماعی و نقد جامعه کلانشهری ایران بیان می‌کند، اما در سال ۱۳۹۸ تاکنون در قامت یک کنشگر سیاسی و در مقام اپوزسیون به نقد حاکمیت و قدرت سیاسی می‌پردازد. البته گمانه‌زنی‌هایی درباره گرایش او به سازمان مجاهدین خلق (منافقین) نیز شنیده شده و این ادعا پیش‌تر نیز توسط برخی از خوانندگان مانند «فدایی» که سابقه همکاری با او در گروه «ملتفت» را نیز دارد، بیان شده است.

اعتراض سیاسی در پرتو شعر نوی بهرام

هنگامی که از رپ اعتراضی سخن می‌گوییم، ناخودآگاه «بهرام» و قطعه «نامه‌ای به رئیس‌جمهور» به یادمان می‌آید. در تاریخ موسیقی رپ فارسی سه قطعه آهنگ وجود دارد که خطاب به رئیس‌جمهور وقت خوانده شده است و آهنگ «بهرام» اولین آنهاست. در سال ۱۳۸۶ نقد‌های تند و رادیکال به رئیس‌جمهور وقت در فضای رسانه‌ای در حال اوج‌گیری بود و البته نتایج آن نیز در اعتراضات سال ۱۳۸۸ نمایان شد. یکسال پس از انتشار «نامه‌ای به رئیس‌جمهور» اثر دیگری به نام «اینجا ایرانه» از «بهرام» منتشر شد. پس از انتشار این دو قطعه «بهرام» توسط ضابط قضایی دستگیر شد و مدتی را بازداشت بود. بهرام در این دو اثر به‌صورت مستقیم و بدون هیچ ایهامی به نقد وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران پرداخته بود، و پس از آن با استعانت از صنایع ادبی و گرایشی که به شعر نو پیدا کرده بود، آثار اعتراضی بعدی‌اش را منتشر کرد. این آثار به‌صورت مستقیم اعتراضی محسوب نمی‌شدند، اما در زیرمتن آن کماکان مضمون اعتراض دیده می‌شد. برای نمونه آهنگ «خورشیدخانم» را از «بهرام» را می‌توان نام برد که در سال ۱۳۹۰ انتشار یافت.

چهره دوگانه حصین

«حصین» نیز که از چهره‌های شاخص نسل اول موسیقی رپ فارسی محسوب می‌شود، در کارنامه خود آثار اعتراضی دارد، هرچند در افواه سایر خوانندگان موسیقی رپ او را از کسانی می‌دانند که با نهاد‌های قدرت در ایران رابطه خوب و دوستانه‌ای دارد. او در آهنگ «بن‌بست» که در سال ۱۳۹۳ منتشر شد، وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران را با استعاره «بن‌بست» توصیف می‌کند و در ترجیع‌بند و «بیت» این آهنگ نیز از صدای رئیس مجلس وقت و یکی از نمایندگان مجلس استفاده شده است. پیش از این آهنگ نیز «حصین» که با لیبل گروه «۰۵۱» که کد شهر مشهد است، قطعه «۱۸ تیر» را ساخته بود که اشاره به اتفاقات ۱۸ تیر ۱۳۷۸ است. «حصین» در سال ۱۳۹۷ با همکاری «جاستینا» که یکی از مهم‌ترین خواننده‌های زن موسیقی رپ فارسی است و گرایش‌های فمینیستی نیز دارد، آهنگ «ترافیک جنسی» را خواند. این آهنگ نیز بیش از آنکه نقد سیاست باشد، نقد فرهنگ جنسی، جامعه جنسیت‌زده و آسیب‌های اجتماعی از جمله روسپی‌گری در کلانشهر تهران است. بااین‌حال او در «بیف»‌هایی که با گروه «ملتفت» و به خصوص «فدایی» داشت، به طور تلویحی از دین و سیاست ایران در برابر نقد‌های اپوزسیون خارج‌نشین دفاع کرده است.

سیاسی‌شدن پیشرو

«پیشرو» نیز که جزو محبوب‌ترین، تکنیکی‌ترین و مهم‌ترین خوانندگان موسیقی رپ فارسی محسوب می‌شود و معمولاً در بسیاری از عرصه‌های موسیقی رپ فارسی پیشرو بوده است، در رزومه هنری خود آثار اعتراضی تولید کرده است. او در بحبوحه اعتراضات سال ۱۴۰۱ آهنگ «برانداز» را منتشر کرد و به‌صورت واضح و روشن حمایت خود را از اعتراضات در این آهنگ بیان نمود. «پیشرو» پیش‌تر نیز در سال ۱۳۹۶ با آهنگ «کسی حواسش به تو نیست» از زبان مردم کوچه و بازار از وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران گلایه نمود. او همچنین در سال ۱۳۹۸ در واکنش به حوادث آبان‌ماه همان سال قطعه اعتراضی «صلح» را منتشر کرد. درباره پیشرو باید این نکته را تذکر داد که روند فعالیت او به گونه‌ای بوده است که او در آغاز کارش خواننده آثار اعتراضی نبوده و پس از مهاجرت گرایش به اعتراضی‌خواندن و سیاسی‌خواندن پیدا کرده است.

فدایی، سیاسی‌ترین رپر ایرانی

«فدایی» احتمالاً سیاسی‌ترین و انتقادی‌ترین خواننده موسیقی رپ فارسی باشد. اکثر آثار او به سیاست و اعتراض ربط پیدا می‌کنند. او حتی در آثار عاشقانه و خیال‌پردازانه‌اش هم به نقد سیاست و قدرت می‌پردازد. اولین اثر اعتراضی او «ایران ایران» بود که در واکنش به حوادث سال ۱۳۸۸ تولید شد. همچنین در سال ۱۳۹۹ او آهنگ سیاسی «آبی قرمز» را خواند. «فدایی» در سال ۱۴۰۰ یعنی دو سال پس از وقایع آبان ۱۳۹۸ آهنگ «از کرج تا لنگرود» را خواند. موضوع این آهنگ به یکی از کشته‌شدگان این واقعه اختصاص دارد. او همچنین در شبکه‌های اجتماعی بسیار فعال است و توئیت‌ها و پست‌های انتقادی و سیاسی بسیاری را علیه حاکمیت و قدرت سیاسی در ایران می‌نویسد و البته این مسئله بار‌ها از سوی خوانندگان دیگر مانند اعضای گروه «زدبازی» مورد طعنه و کنایه قرار گرفته است، زیرا او به‌جای خوانندگی مشغول توئیت زدن است.

سایه‌های سیاسی سورنا

«سورنا» یک رپر اعتراضی و سیاسی نیست، اما او نیز در واکنش به برخی از حوادث یا اعتراضات، در آثارش مضامین انتقادی را به کار می‌گیرد. اشعار و ترانه‌های «سورنا» دارای ظرایف ادبی خاصی است و عموم مخاطبان در اولین مواجهه با آثارش متوجه آهنگ‌های او نمی‌شوند. او در قطعه «پایان‌نامه» که در سال ۱۳۸۹ منتشر شده است، قصه دانشجویی را روایت می‌کند که در حال نگارش پایان‌نامه‌اش است. آهنگ «گنجیشگکا» که جزو شاهکار‌های موسیقی رپ فارسی نیز به شمار می‌آید، درباره کسانی است که به‌صورت غم‌انگیز و غریبانه از ایران مهاجرت می‌کنند. این اثر نیز در سال ۱۳۹۶ منتشر شده است و بار‌ها در ریمیکس‌های ایرانی به کار گرفته می‌شود. آهنگ «خاک سرخ» از «سورنا» محصول سال ۱۳۹۱ نیز در زیرمتن خود دارای مضامین انتقادی است، هرچند این آهنگ بسیار ناراحت‌کننده و غمناک است و به همین جهت از بار انتقادی آن کاسته شده است.

قافِ سیاست

«قاف» که از اعضای گروه «ملتفت» است، همانند سایر اعضا («هیچکس»، «ملتفت» و «شاپور») در کارنامه‌اش آثار اعتراضی و انتقادی دیده می‌شود. او پس از «بهرام» دومین خواننده‌ای است که در موسیقی رپ آهنگی را خطاب به رئیس‌جمهور وقت خوانده است. او در سال ۱۳۹۶ در آهنگ «حسن» به نقد عملکرد دولت وقت می‌پردازد و از اینکه در انتخابات حمایت سیاسی داشته، ابراز پشیمانی می‌کند. «قاف» در قطعه «خفه» نیز که در سال ۱۳۹۵ منتشر شده بود، به نقد وضعیت سیاسی ایران می‌پردازد و نام اثر نیز گویای محتوای این آهنگ است.

جامعه‌شناسی به سبک یاس

«یاس» از معدود خوانندگان موسیقی رپ فارسی است که در آثارش نگرشی دغدغه‌مندانه به مسائل و آسیب‌های اجتماعی دارد. او حتی اگر به نقد سیاست نیز بپردازد، از آن جهت است که برای اصلاح اجتماعی نزدیک بشود. در اغلب آثار «یاس» می‌توان دل‌سوزی او برای جامعه و مردمش را مشاهده کرد. «یاس» در قامت یک جامعه‌شناس در آثارش به شیوه‌ای هنرمندانه به بررسی و واسازی مسائل و آسیب‌های اجتماعی می‌پردازد. بااین‌حال برخی از آثار او رنگ و بوی اعتراضی نیز دارند. «یاس» در آهنگ «بد شدم» که در سال ۱۳۹۴ منتشر شد، روند بد شدن و افول امور اخلاقی در افراد را به روایت اول شخص و خودش بیان می‌کند. همچنین وی در آهنگ «از چی بگم» محصول سال ۱۳۹۰ نیز به طور واضح آسیب‌های اجتماعی در جامعه ایران را به شیوه رپ‌خوانی به بحث می‌گذارد. «یاس» در سال‌های اخیر کم‌کار شده است، اما بینش و بصیرت اجتماعی او کماکان در آثارش دیده می‌شود، به‌عنوان مثال او در ابتدای سال ۱۴۰۱ در آهنگ «بیم» به شیوه‌ای هنرمندانه حوادث پیش‌روی جامعه را پیش‌بینی کرده بود.

زوال اعتراض

از میان خوانندگان نسل چهارم موسیقی رپ فارسی «توماج» سیاسی‌ترین و رادیکال‌ترین آنهاست. عمده شهرت وی به‌خاطر دستگیری‌اش است و غالباً نیز توسط رسانه‌های معاند و شبکه‌های ماهواره‌ای متخاصم حمایت شده است. او در آثارش به شکل بی‌پرده و رکیک به مبارزه علیه قدرت سیاسی در ایران می‌پردازد و البته پس از دستگیری‌اش به نظر می‌رسد که نادم و پیشمان شده است. آهنگ «ندیدی» اثر مشهور «توماج» در این زمینه است که در سال ۱۴۰۱ و در میانه اعتراضات همان سال منتشر شد. همچنین «شاهین نجفی» نیز خواننده دیگری است که به‌خاطر رفتار‌های خارج از عرف و هنجارشکنی‌های عجیب و غریبش به شهرت رسیده است و در تاریخ فعالیت‌های سیاسی‌اش بار‌ها حزب و جهت خود را تغییر داده است و در آخرین نسخه‌اش به یک سلطنت‌طلب رسانه‌ای‌شده تبدیل شده است. او در آهنگ‌های «سلام» محصول سال ۱۳۹۳ و سال خون که در سال ۱۳۸۹ در واکنش به حوادث سال ۱۳۸۸ منتشر شده، کنش‌های اعتراضی‌اش را به عرصه موسیقی رپ وارد کرده است. نمونه‌های «توماج» و «شاهین نجفی» دلالت بر این دارند که موسیقی رپ فارسی اگرچه در گذشته نسبت به اعتراض سیاسی و نقد اجتماعی دارای کارنامه قابل توجهی بوده است، با حضور این شخصیت‌های رسانه‌ای‌شده در عرصه اعتراض و انتقاد دچار زوال و ابتذال شده است.

موافقان و مخالفان اعتراض

در میان خوانندگان موسیقی رپ فارسی، موسیقی رپ اعتراضی مدافعان و مخالفان جدی و مهمی دارد. «فدایی»، «هیچکس»، «شاپور» و «شاهین نجفی» از جمله کسانی هستند که نه‌تنها از موسیقی اعتراضی دفاع می‌کنند، بلکه در این زمینه صاحب اثر و آهنگ نیز هستند. بااین‌حال بسیاری از خوانندگان موسیقی رپ فارسی علاقه‌ای به اعتراض ندارند و نمی‌خواهند وارد نقد سیاست و حتی نقد اجتماعی شوند. اعضای گروه «زدبازی» یعنی «ویلسون»، «ام‌جی»، «هیدن»، «جی‌جی» و «سیجل» بارها به‌صورت مستقیم وغیرمستقیم مخالفت خود را با اعتراضی‌خوان‌ها و سیاسی‌خوان‌ها ابراز کرده‌اند. حتی «رض» نیز که سابقه انتشار آلبوم «شهروند» را دارد، در آثارش بسیار کم به جامعه و مسائلش اشاره می‌کند، با اینکه «شهروند» ذاتاً امری سیاسی و اجتماعی است. در مجموع می‌توان گفت که اعتراضی‌خوان‌ها و سیاسی‌خوان‌ها جزو جریان اصلی موسیقی رپ فارسی نبوده و نیستند، و با ظهور پلتفرم‌های تصویری و نسل‌های هواداری جدید، گرایش به این مضامین نیز کمتر شده است و صرفاً در ایام اغتشاشات و حوادث سیاسی محل توجه خواهند بود.

[1] The Message

[2] Grandmaster Flash and the Furious Five

[3] Fight the Power

[4] Public Enemy

[5] Tupac Shakur

[6] Changes

[7] F* tha Police

[8] N.W.A

[9] Alright

[10] Kendrick Lamar

[11] Black Lives Matter

/انتهای پیام/