شبکه‌های اجتماعی منبر گسترده اما کم‌عمق روحانیت‌اند
تحلیل‌گر رسانه و ارتباطات : میثم حسنی سعدی گروه دین و اندیشه «سدید»؛ حضور روزافزون روحانیت در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، پرسش‌های جدیدی را درباره جایگاه و منزلت اجتماعی این قشر در جامعه امروز ایران مطرح کرده است. این فضا با ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، نحوه تعامل مردم با روحانیون و تصویر ارائه شده از آنان را دگرگون ساخته است. گسترش این رسانه‌ها تا چه حد، نگاه جامعه به روحانیت را تغییر داده و بر کاهش یا افزایش منزلت اجتماعی آنان اثر گذاشته است؟ کدام ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی بیشترین تأثیر را در این زمینه داشته‌اند؟ آیا مرجعیت سنتی روحانیت در عرصه دین به چالش کشیده شده و تعامل مستقیم در این پلتفرم‌ها تأثیری بر قضاوت عمومی دارد؟ تصویر مجازی روحانیت چه تفاوتی با تصویر سنتی آنان پیدا کرده و این تفاوت‌ها چه پیامدهایی برای منزلتشان به همراه داشته است؟ نهاد روحانیت چگونه به این چالش‌ها واکنش نشان داده و محتوای منتشر شده در این فضا اعم از انتقادی، طنزآمیز و... چه نقشی در شکل‌دهی به منزلت اجتماعی آن‌ها ایفا می‌کند؟ ما در گفتگو با حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر میثم حسنی سعدی - مدرس دانشکده دین و رسانه دانشگاه صداوسیما - به دنبال یافتن پاسخ‌هایی برای این پرسش‌ها هستیم. مشروح این گفت‌وگو تقدیم نگاه شما می‌شود.
لزوم تلفیق منبر و رسانه
به‌عنوان سؤال نخست، به نظر شما گسترش شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های تعاملی تا چه حد در تغییر نگاه جامعه به روحانیت و کاهش یا افزایش منزلت اجتماعی آنان نقش داشته است؟
حسنی سعدی: بعد از ظهور شبکه‌های اجتماعی و خصوصاً در سال‌های اخیر، روحانیون هم مثل بقیه اقشار جامعه در فضای مجازی حضور پیدا کرده‌اند. البته حضور روحانیون در فضای مجازی به‌تبع مأموریت ذاتی که برایشان تعریف شده - تبلیغ دین - گاهی پررنگ‌تر از بقیه اقشار است و دلیل آن هم نگاه این قشر به شبکه‌های اجتماعی به منزله ابزاری برای رساندن پیام به مخاطب است.
همان‌گونه که منبر می‌تواند بر منزلت اجتماعی روحانیت در میان مردم تأثیرگذار باشد، شبکه‌های اجتماعی هم به‌مثابه منبر می‌توانند این تأثیر را بگذارند. تفاوت این دو نوع تأثیرگذاری در این است که اگر به تأثیرگذاری منبر، رسانه منضم نشود، عمیق‌تر است.
کدام ویژگی‌ها یا سازوکارهای مشخص در شبکه‌های اجتماعی (مانند دسترسی مستقیم به مخاطب، امکان نقد بی‌واسطه، شکل‌گیری جوامع مجازی، انتشار سریع اطلاعات یا برجسته‌سازی برخی جنبه‌های خاص) بیشترین تأثیر را بر منزلت روحانیت گذاشته‌اند؟
حسنی سعدی: همان‌گونه که منبر می‌تواند بر منزلت اجتماعی روحانیت در میان مردم تأثیرگذار باشد، شبکه‌های اجتماعی هم به‌مثابه منبر می‌توانند این تأثیر را بگذارند. تفاوت این دو نوع تأثیرگذاری در این است که اگر به تأثیرگذاری منبر، رسانه منضم نشود، عمیق‌تر است؛ هر چند دایره مخاطبان تأثیرپذیرش محدود است. اما تأثیرگذاری شبکه‌های اجتماعی سطحی‌تر و درعین‌حال، با دایره گسترده‌تر مخاطبان تأثیرپذیر است.
آیا ظهور این رسانه‌ها باعث شده است که مرجعیت فکری و دینی از انحصار سنتی روحانیت خارج شده و صداها یا تفاسیر دیگری مجال بروز پیدا کنند؟ این امر چه تأثیری بر جایگاه روحانیت داشته است؟
حسنی سعدی: لاجرم باید بپذیریم که ظهور شبکه‌های اجتماعی و فراگیرشدن آن‌ها، بر شکسته‌شدن انحصار سنتی روحانیت در عرصه تبلیغ دین، تأثیر داشته است. اما کماکان مخاطبان برای دریافت مسائل دینی به روحانیت اعتماد بیشتری دارند.
همه چیز به عملکرد روحانیون بستگی دارد
نحوه تعامل و ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم مردم با روحانیون از طریق این پلتفرم‌ها چگونه بر قضاوت و نگرش عمومی نسبت به آن‌ها تأثیر گذاشته است؟
حسنی سعدی: قابلیت تعاملی بودن شبکه‌های اجتماعی در مخاطب احساس فعال‌بودن را تقویت می‌کند و این احساس فعال‌بودن می‌تواند بر پذیرش گوینده توسط مخاطب هم تأثیر مثبت و هم تأثیر منفی بگذارد. نحوه این تأثیرگذاری هم بستگی به سطح علمی و روحیات شخصی فرستند پیام دارد.
تصویری که از روحانیت در شبکه‌های اجتماعی (چه توسط خودشان و چه توسط دیگران) ارائه می‌شود، چه تفاوت‌هایی با تصویر سنتی آن‌ها دارد و این تفاوت‌ها چگونه بر منزلتشان اثرگذار بوده است؟
قابلیت تعاملی بودن شبکه‌های اجتماعی در مخاطب احساس فعال‌بودن را تقویت می‌کند و این احساس فعال‌بودن می‌تواند بر پذیرش گوینده توسط مخاطب هم تأثیر مثبت و هم تأثیر منفی بگذارد.
حسنی سعدی: با ظهور شبکه‌های اجتماعی عملاً امکان اینکه فرد تصویری از خودش به نمایش بگذارد که با زندگی شخصی‌اش تفاوت معناداری داشته باشد، به حداقل خود رسیده است. چون همین فرد روحانی که در شبکه‌های اجتماعی فعال است، هم‌زمان با استفاده از همین شبکه‌های اجتماعی توسط مردم در حال رصد است؛ بر خلاف گذشته که چون ارتباطات کم بود، مردم از بطن زندگی روحانیت اطلاع چندانی نداشتند و قضاوتشان عموماً بر اساس نمود بیرونی زندگی روحانیت بود.
نهاد روحانیت و افراد روحانی چگونه به این چالش جدید واکنش نشان داده‌اند؟ آیا استراتژی مشخصی برای حضور و فعالیت در این فضا و مدیریت تصویر خود در آن دارند؟ این استراتژی‌ها چقدر موفق بوده‌اند؟
حسنی سعدی: در سال‌های اخیر در مجموعه مدیریت حوزه‌های علمیه و همچنین نهادهایی مثل دفتر تبلیغات اسلامی، تلاش‌های خوبی جهت تبیین راهبردهای مشخص برای حضور روحانیت در فضای مجازی انجام گرفته است و ان‌شاءالله در آینده شاهد اثرات این تلاش‌ها خواهیم بود.
محتوای منتشر شده در این شبکه‌ها اعم از انتقاد، طنز، افشاگری یا حتی محتوای تولیدی توسط خود روحانیون، مشخصاً چه نقشی در شکل‌دهی به منزلت اجتماعی آن‌ها ایفا کرده است؟
حسنی سعدی: شکی نیست که شکل‌دهی به منزلت اجتماعی روحانیت، ارتباط مستقیمی با محتوای تولیدی درباره این قشر و همچنین محتوای تولیدی توسط خود روحانیت دارد. نیفتادن در ورطه افراط‌وتفریط در تولید محتوا می‌تواند به حفظ منزلت اجتماعی روحانیت و ارتقای آن در انظار مردم کمک کند.
/ انتهای پیام/
