مدرنیته - صفحه 3

در فرهنگ ایرانی_اسلامی از بازتعریف اساسی نقش مادری غفلت شده‌است. همین مسئله موجب می‌شود مادرانی که خواستار هویت فردی و اجتماعی خود هستند از سمت جامعه با فشار روبه رو شوند و همواره در مظان اتهام مادر بد قرار گیرند. در نتیجه مادری کردن به عنوان یک تجربه خوب و قابل رشد در نزد زنان به حساب آورده نمی‌شود. این مسئله در مواجه با فرهنگ مدرنی که دائما درحال بازنمایی اهمیت حضور زنان در جامعه است، تشدید می‌شود.

چیزی که شیعیان را از باقی گروه‌های مسلمان جدا می‌کند، تمایزات فقهی، کلامی، علمی و اخلاقی نیست بلکه به چگونگی نسبت آن‌ها با حکومت سبب تمایز آن‌ها با دیگر گروه‌هاست. لذا قدیمی‌ترین مؤلفه نهاد دین در میان شیعیان، مؤلفه سیاسی است؛ یعنی موضع‌گیری در برابر حکومت یا همان نسبت شیعیان با حکومت است. هر زمان این نسبت و موضع‌گیری نسبت به حکومت (قدرت) تغییر کرده، کارکرد نهاد روحانیت نیز تغییر کرده است.

یک جریان، جریانی است که می‌خواهد نخود و لوبیای غرب را جدا کند، می‌خواهد به راحتی میان دستاوردهای تکنیکی غرب تفکیک کند که به نظر من نماد اصلی آن در برهه قاجار، خود دربار قاجار است، در دوره پهلوی دربار پهلوی است و در دوره انقلاب اسلامی، جریان کارگزاران سازندگی است که تقلیل می‌دهد ماجرا را و تصور می‌کند به‌راحتی می‌توان نخود و لوبیای غرب را از یکدیگر تفکیک کند. مفاهیمی همچون ژاپن اسلامی، چین اسلامی، مالزی اسلامی و... از دل این ایده متولدشده‌اند.

وجود آن شاخ‌های مجازی و فخرفروشی‌ها و نمایش تجملات و اسراف گرایی، نشان می‌دهند که تاخر فرهنگی وجود دارد یعنی ابزار نوین را دارند، ولی فرهنگ استفاده از آن را ندارند. در عین حال، ابزار‌ها این افراد را معرفی می‌کند و هویت آن‌ها با این ابزار‌ها شناخته می‌شود نه هویت خودشان و شخصیتشان، چون در شهر‌های بزرگ امروزی انسان‌ها گمنام شده‌اند و کسی را نمی‌شناسند، بنابراین کنش‌های این افراد در اینجا بروز می‌کند تا خود را نشان دهند و به دیگران بشناسانند.

نسبتی هم که بین گیتی شهر با بحث فعلی وجود دارد همان غربتی است که در گیتی شهر به وجود آمده است. این غربت همان غربت معناست. ملالی است که به واسطه تهی شدن شهر از معنا برای انسان پیش می‌آید. وقتی مدرنیته جهانی می‌شود همه به نحوی این  ملال را تجربه می‌کنند.

شهر‌های بزرگ یا به اصطلاح کلان‌شهرها، امروزه مراکز انسانی جلودار عرصه فرهنگ بوده و به نوعی زیست اجتماعی غالب در یک کشور بر اساس زیست اجتماعی موجود در کلان‌شهر‌ها ترسیم می‌شود. این شهر‌ها مراکز نوآوری‌های فرهنگی، تولید آثار مختلف فرهنگی، ابتکار‌ها و خلاقیت‌های اثر گذاری هستند که وضع آینده را رقم می‌زند. از طرف دیگر این شهر‌ها نبض اقتصاد و سیاست کشور‌ها را بر عهده دارند و با توجه به ابعاد در هم تنیده حیات انسانی، همین موضوع عامل مهمی در رهبری فرهنگی کشور‌ها توسط کلان‌شهر‌ها است. اما این تمام ماجرا نیست، کلان‌شهر‌ها محل حضور و عرصه گشایی تام و تمام رسانه به معنای گسترده آن است.

دقیقا فرهنگ اسلامی-ایرانی در جایی با تجدد غربی دچار چالش شده است که ادعای جهان شمولی داشته است. نزاع دقیقا در چنین نقاطی است، گر نخواهید جهان شمول باشید از قضا، جهان غرب شما را می‌پذیرد، علی الخصوص در دوره فعلی و ذیل پروژه جهانی شدن کامل شما را می‌پذیرد. یعنی شما تنها کافی است بگویید که من مسلمان هستم، تنها می‌خواهم آداب و رسوم اسلامی داشته باشم، اما به نظم جهانی کار ندارم.

جامعه ایرانی، اجتماعی است دیرین که بار تاریخ را به دوش می‌کشد، در طی ده‌ها قرن گذشته، این جامعه فراز و فرود‌های گوناگونی را تجربه نموده و چالش‌های متعددی را پشت سر قرار داده است، از همین رو انبانی لب ریز از تجربیات تحول را با خود حمل نموده و در نتیجه تکاپو را برای یافت نظمی جدید آغاز کرده است.

هر نوع اطلاعات و آگاهی به درد ما نمی‌خورد. حکمت «به من چه» را باید جدی بگیریم، وقتی چیزی به درد ما نمی‌خورد، دنبال کسب آن هم نرویم. این نوع کسب آگاهی -مبتنی بر حکمت به من چه- به من آرامش می‌دهد و دیگر افسرده و نگران نخواهم شد.

در دنیای مدرن غم و رنج جایگاهی ندارد و انسان می‌تواند با اختیار خود همیشه شاد و خوشبخت باشد. در صورتی که رنج بخشی جدا نشدنی از زندگی انسان است. این نگاه سبب می‌شود انسان آمادگی رویارویی با رنج‌های زندگی اش را نداشته باشد و نتواند در آن برهه تصمیم درستی بگیرد و به ناکامی بینجامد.

«عجله کن، دیر شد»، عبارت پرتکرار زندگی پیچیده شهروندان است که بخشی از روزمرگی جامعه را شکل می‌دهد. انسان شهری، بارها با خود مرور می‌کند که «دیر شد، دیر می‌رسم، عجله کن، زود باش، سریع‌تر و...» و این عبارت پشت سر هم تکرار می‌شود. شیوه زیستن انسان شهری آن‌چنان متحول شده است که گویی فراموش کرده روزگاری مَثلِ «عجله کار شیطونه» از ملموس‌ترین عبارت‌های رایج در بین جامعه ایرانی بوده است، عبارتی که بر مسئله عاقبت‌اندیشی و تأمل در امور تأکید داشت. اما از چه زمانی انسان تصمیم گرفت که «باعجله» و «بی‌درنگ» عمل کند؟ پاسخ در یک عبارت است «مدرنیته»... انسان عصر مدرنیته، بی‌درنگ دست به اقدام می‌زند بی‌آنکه تأمل کند، بیندیشد، پیامدسنجی کند و برای اقدامات خود آینده‌نگری داشته باشد. در جهانی که همه عجله دارند، نگاه‌های انسانی، عقلایی و عاطفی کنار گذاشته می‌شود. درنتیجه ارتباط انسان با جهان پیرامونش از محیط‌زیست تا دیگر انسان‌ها دچار کمرنگی شده و به‌نوعی خویشتن فردی و لامسه ارتباطی‌اش کم‌سوتر، کم تأمل تر و کم طمأنینه تر می‌شود. البته که جهان امروز اگر منظم و به‌موقع عمل نکند، ساختار به هم می‌ریزد، اما اینکه سازمان‌ها و ساختارها با استثمار برخی از نیروهای زیرمجموعه تلاش می‌کنند تا امورات را کنار هم منظم نگه‌دارند، نیز حاصل همین مدرنیته است که بر جامه تحمیل‌شده است. در همین باره اغلب «دیر می‌شود» و این گزارش تصویری تلاش می‌کند تا کمی بیشتر عجله کند!

یکی از صورت‌بندی‌هایی که درباره تغییر و تحولات جامعه ایرانی در قرون معاصر معمولاً مورداستفاده قرار می‌گیرد، انگاره گذار جامعه ایرانی است. موافقان انگاره گذار جامعه ایرانی اعتقاددارند جامعه ایران ازنظر سنت‌ها دچار تحولات بنیادین شده و در مسیری حرکت می‌کند که غایت آن مدرنیته است؛ بنابراین زمانی که از زمان گذار جامعه ایرانی صحبت می‌شود دو موضوع برجسته است، اول از بین رفتن سنت‌ها است که پیوند عمیقی با مذهب دارد و دوم پذیرش فرهنگ و هویت جدید است که آن را به مدرنیته و ارزش‌های مدرنیسم نسبت می‌دهند. اما جای طرح این پرسش است که چنین صورت‌بندی از تغییر و تحولات جامعه ایرانی تا چه حد قابل‌اعتنا و منطقی است؟

قرآنیون چه نسبت تاریخی با رنسانس در اروپا و تحولات فکری ایران و جهان اسلامی داشته و آیا متأثر از حاکمیت پارادایم پوزیتیویسمی بوده‌اند؟

عنصر بیگانه مانند یک ویروس در یکی از بخش‌های حیات اجتماعی جا می‌گیرد و منجر به نابودی کل ساختار اجتماعی و تمدنی می‌گردد؛ تجربه برخورد کشورهای اسلامی و میل به اخذ بخشی از تمدن غرب و سپس هضم عملی در تمدن غربی تجربه‌ای مؤید این سخن کلی است.

ایرانیان پس از شکست‌های سنگین از روسیه در دوره فتحعلی‌شاه با دنیای تازه‌ای مواجه شدند. آن‌ها با نگاه به دگرگونی‌های مهم جهانی دریافتند میان ایران و جهان درزمینه‌های گوناگون فاصله بسیار پدیدار شده؛ ازاین‌رو کوشیدند در این گستره درصدد نوخواهی برآیند اما ازآنجا که این تحولات قبل از آمادگی و پذیرش جامعه رخ داد؛ می‌بینیم که سنت درمقابل تجددوتحول ایستادگی می‌کند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین یحیی جهانگیری‌سهروردی، استاد دانشگاه گفت: خانواده‌ها در دوران پست‌مدرن تغییر می‌کنند و اگر زمانی خانواده، یک رکن و خانه، رکن اصلی آن بود، اما امروز ما بیوت داریم، ولی اسره نداریم. یعنی مردم به بیت می‌آیند، در جمع هستند، ولی با جمع نیستند. در نتیجه خانواده در دنیای امروز دچار مجازی‌دیدگی شده است.

پژوهشگر فرهنگستان علوم اسلامی قم گفت: انقلاب اسلامی تکنیک را نه نفی می‌کند و نه بی محابا می پذیرد بلکه آن را درطرح خود جانمایی می کند تا این امکانات ما را به سلوکی درست با هستی برساند.

یک جامعه شناس عنوان داشت: متاسفانه ما دیدگاه مارکسیست‌ها را مورد انتقاد قرار می‌دهیم در صورتی که فرهنگ غرب پدیده متنوعی دارد و یک بعد آن جریان مصرف گرایی است؛ لذا نباید ما یک طرفه به این موضوع نگاه کنیم و نگاه سلبی به این پدیده اشتباه است.

فرهنگ و علم ایرانی از تاثیر روشن ادوات بصری در ذهن مخاطب آگاه بوده است. از این رو شاهد حضور نقش و نگار‌ها با بهره گیری از رنگ‌های متنوع در آثار به جا مانده در عرصه‌های معماری، پوشاک، فرش و... هستیم که به صورت حساب شده‌ای طراحی و اجرا شده‌اند؛ به نحوی که هر کدام در جایگاه خود اثر مناسبی در فضای جامعه دارد.