جامعه و اقتصاد - زنان و خانواده

امروزه با دستکاری میل روبه‌رو هستیم. این میل به طور مشخص تحت‌تأثیر جریان‌های اقتصادی ساخته می‌شود. یعنی میل به دیده و مشهورشدن امروزه در همه افراد فارغ از جنسیت و گروه‌های سنی وجود دارد. گفتمان‌های انگیزشی و روان‌شناسی از همین موضوع تغذیه می‌کنند. برای مثال، چگونه ثروتمندتر شدن را تبلیغ می‌کنند.

در جامعه ما طلاق به یک مسئله اجتماعی تبدیل شده، چون شیوع آن زیاد شده است. یک زمانی طلاق در پنج سال اول ازدواج صورت میگرفت، اما الان آمار زوجینی که بعد از ۳۰ سال زندگی هم طلاق میگیرند، بالا رفته است. بهعبارتی شیوع، سرایت و پذیرش اجتماعی طلاق بیشتر از قبل شده است و در عرف فرهنگی و ارزشی ما طلاق قبح قبلی را ندارد.

در تعدادی از کامنت‌ها هم این نقل‌قول‌ها را مشاهده می‌کنیم: «خوش به حالت که آن‌قدر وقت و پول داری». دختر جوان که این وقت را ندارد، از صبح تا شب سر کار است و دچار احساس ناامیدی و یأس از زندگی خودش می‌شود و اینکه چرا به این شکل نیست.

من با این مسئله زیست کرده‌ام که مراکز نگهداری تا چه میزان باعث کاهش آسیب‌ها می‌شوند. به‌عبارتی، در این مراکز نیازهای اولیه انسانی زنان برطرف می‌شد. در نیازهای ثانویه نیز امکان آموزش به آسیب‌دیدگان و مداخله وجود داشت. اما برخی این‌گونه مراکز را وارد یک سیستم معیوب می‌کرد و معتقدند که ما سیاه‌نمایی می‌کنیم. یعنی به شکل عاطفی، روانی و امنیتی با مراکز کاهش آسیب، رفتار می‌شد.

در همه جای دنیا حضور زنان در جامعه، سیاسی است. وقتی زن وارد فضای حاکمیت و ساختارهای حکومتی می‌شود، در واقع وارد فضایی می‌شود که هدف آن، تا حدی تسهیل ساختار خانواده و حفظ آن است. شنیده‌اید که می‌گویند مثلاً مادربزرگ‌ها سیاست‌هایی دارند که خانواده را اداره می‌کنند؟ پس اساساً زن در ساحت خانواده هم سیاسی است.

تا وقتی که نگاه کمیسیون‌های جذب نگاهی حساس به جنسیت نباشد که داشتن فرزند را مسئله‌ای متعلق به جامعه بداند و بپذیرند که مراکز شغلی باید به مصالحه کار و زندگی مادران دارای کودکان خردسال توجه کنند، هم چنان زنان به دلیل احتمال فرزنددار شدن و وظایف خانوادگیشان از برخی موقعیت‌های شغلی کنار گذاشته می‌شوند. نگاه دوستدار خانواده باید بتواند شرایط را برای ایجاد توازن میان کار و زندگی خانوادگی زنان و مردان دارای فرزند خردسال تسهیل کند. 

رویکرد سلبی که در دهه‌های اولیه انقلاب غالب بود، با نیت حفاظت از ارزش‌های دینی، حجاب را به یک الزام قانونی تبدیل کرد و از ابزارهای تنبیهی برای تحقق آن بهره گرفت. منطق این رویکرد ساده بود: حجاب یک واجب شرعی و نماد هویت دینی است و باید از طریق قانون از آن صیانت کرد.

نظم کنونی از زنان می‌خواهد که هم همسر و مادر ایده‌آلی باشند، هم از اعضای سالمند یا دارای معلولیت و بیمار خانواده مراقبت کنند، هم سر کار با همۀ وجودشان متمرکز باشند، هم مطالبه‌ای از کارفرما برای جلوگیری از وقوع آزار‌های مختلف و برخورداری از حقوق یکسان با مردان در برابر کار مشابه و نیروی رسمی شدن نداشته باشند و هم در فعالیت‌های کارگری حضور نیابند. این چیزی غیر از دزدی است؟!

یکی از عناصر بنیادین که در این روند دچار تحول شده، مفهوم «مادری» است. با وجود آن‌که مادری در سطح نمادین و در مناسبت‌های رسمی یا رسانه‌ای مورد تجلیل قرار می‌گیرد، مادری در ظاهر، جایگاهی محترم دارد و اغلب در مناسبت‌هایی مانند روز مادر یا بزرگداشت سالمندان زن از آن تجلیل می‌شود. در فرهنگ عامه، صحنه‌هایی مثل بوسیدن چادر مادر یا خم شدن و تعظیم برای احترام به او، نماد ارزش‌گذاری به این نقش هستند اما در واقعیت اجتماعی، مادری به‌تدریج جایگاه واقعی و منزلت خود را از دست داده است.

این همان الگوی سوم زن است که امام خمینی (ره) آن را احیا کرد باید توجه داشت که امام، این زن را احیا کرد؛ به این معنا که این الگو از ابتدا در نهاد زن وجود داشته و صرفاً کشف و فعال شده است. این‌گونه نبوده که زن پیش‌تر فاقد چنین ظرفیتی باشد. این ویژگی‌ها پیش‌تر در تاریخ اسلام و حتی در دیگر ادیان نیز قابل مشاهده بوده‌اند.