گردشگری عشایری فرهنگ اصیل ایرانی را صادر و از فرهنگ جوانان کشور صیانت می‌کند/ تاثیرات کوچ نشینی بر نگرش پسامدرن گردشگران/ غربی‌ها در سفر به ایران با حقایقی مواجه می‌شوند که رسانه‌ها درست خلاف آن را تبلیغ می‌کنند/ گردشگری راهی نوین در برابر تحریم‌ها/ ۳۰ تاثیر اقتصادی و فرهنگی، گردشگری عشایری را بشناسید
گروه اجتماعی فرهنگ سدید - سمیرا محمدی: امروزه توسعه و پیشرفت گردشگری به‌عنوان رویکردی جدید توسعه و بهره‌وری اقتصادی به شمار می‌رود و در برنامه‌ها و طرح‌های توسعه مناطق، جایگاه ویژه‌ای یافته است. این صنعت به عنوان یکی از پردرآمدترین فعالیتهای جهانی دارای اثرات چشمگیر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است به‌نحوی که همواره کشورها برای شکوفایی و توسعه این صنعت راهکار‌های نوینی به کارگرفته‌اند و بدین منظور با حمایت از بخش خصوصی، نهاد‌ها و سازمان‌های فعالی در این زمینه ایجاد کردهاند.
علاوه بر تاثیرات اقتصادی، گردشگری به‌عنوان یک سازوکار، فضای مناسبی را برای تعامل فرهنگی ایجاد می‌کند. یکی از مشخصات اصلی گردشگری، فراهم آوردن تجربه‌های گوناگون در تماس با فرهنگ و جلوه‌های فرهنگی جدید است.
در شرایطی که استکبارجهانی با بهره‌گیری از روش‌های غیرقانونی تحریم و تهدید سعی در اعمال محدودیت‌های مالی و تجاری علیه ایران دارد و از طریق فعالیتهای ضدفرهنگی به کمک ابزار‌های رسانه‌ای، جریان ایران هراسی راه انداخته است، لزوم استفاده از ظرفیت‌های گردشگری به جهت مقابله با این رویکرد استکبار بیش از پیش احساس میشود.
برای عبور از این شرایط مقام معظم رهبری، حمایت از کالا و خدمات ایرانی و حفظ فرهنگ اسلامی-ایرانی را یک روش مهم در تغییر مسیر حرکت اقتصادی و اجتماعی کشور عنوان کردند؛ لذا در این راستا حمایت از کالا و خدمات داخلی و حفظ اداب و رسوم کهن ایرانی ضرورت دارد. تمرکز بر تولید داخلی و حمایت از آن، این امکان را فراهم می‌کند تا سبک زندگی مردم به سمت حرکت جهادی و ایستادگی در برابر نقشه‌های دشمن هدایت شود.
یکی از روش‌هایی که هم میتواند در حفظ آداب و رسوم مأثر عمل کند و هم از کالای ایرانی حمایت کند بهره برداری از ظرفیت انواع روش‌های گردشگری (گردشگری مذهبی، گردشگری جنگ، گردشگری عشایری و...) است.
چرا گردشگری؟
آنگاه که قرآن کریم در آیه ۱۱۲ سوره توبه به بیان صفات بارز مومنین می‌پردازد، چهارمین صفات آنان را «السائحون» (سیاحت کنندگان) برمی‌شمارد؛ {التائبون الحامدون العابدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشر المومنین}. با تأثی از این آیه، بعضی از مفسران "سیاحت" را به معنای گردش در روی زمین و مشاهده آثار عظمت خدا و شناخت جوامع بشری و آشنایی با عادت و رسوم و دانش‌های اقوام که اندیشه انسان را زنده می‌سازد، دانسته‌اند.
محققان کشورهای غربی نیز به توسعه صنعت گردشگری اهمیت ویژه‌ای داده‌اند. در بخشی از مقاله هابر و لرنر آمده است: امروزه اهمیت گردشگری از نظر اقتصادی و اشتغال زایی به حدی است که می‌توان آن را به عنوان یکی از مهم‌ترین نیروی محرکه اقتصادی هر کشوری محسوب کرد. صنعت گردشگری به لحاظ درآمدزایی و تأثیر در رشد اقتصادی کشورها درحال تبدیل شدن به صنعت اول درجهان است، به طوری که بسیاری از کشورها با ایجاد زمینه‌ها و زیر ساخت‌های مناسب درصدد بهره‌برداری از مزایای این صنعت هستند. برای اغلب کشورها، گردشگری، منبع مهمی برای فعالیتهای تجاری، کسب درآمد، اشتغالزایی و مبادلات خارجی محسوب میشود.
توجه به گردشگری و تلاش برای جذب گردشگران علاوه بر دلایل اجتماعی و فرهنگی دارای ابعاد متفاوت‌تری نیز است. به طور کلی، آنچه که امروز گردشگری را به عنوان یک راهبرد پراهمیت در عصر حاضر تبدیل کرده است، عبارتند از:
الف) گردشگری یک صنعت در حال رشد است
گردشگری یکی از سریع‌ترین صنایع در حال رشد جهان است. پیش بینی میشود این رشد همچنان ادامه داشته باشد. بنابراین، گردشگری گزینه‌ای مطمئن برای توسعه به شمار می‌رود.
ب) گردشگری باعث توزیع ثروت میشود
گردشگری اصولا ابزاری موثر برای انتقال ثروت است. این انتقال ثروت یا از طریق "مخارج مستقیم" و یا از طریق "سرمایه گذاری بین المللی" توسط کشورهای غنی‌تر و توسعه یافته در زیر ساخت‌ها و تسیهلات گردشگری صورت می‌گیرد. همچنین رشد گردشگری داخلی نیز خود عاملی برای توزیع ثروت در مقیاس ملی است.
پ) گردشگری باعث رونق کارآفرینی میشود
با توجه به تنوع کالا‌ها و خدمات درخواستی گردشگران، از اقامتگاه گرفته تا حمل و نقل محلی و سوغاتی‌ها، گردشگری در مقایسه با دیگر صنایع به صورت بالقوه میتواند فرصت‌های بیشتری را برای کارآفرینی از طریق اقتصاد محلی فراهم کند.
ت) گردشگری از زیر ساخت‌های طبیعی رایگان استفاده می‌کند
توسعه گردشگری، غالبا بر پایه جاذبه‌های طبیعی و انسان ساخت موجود، مانند سواحل، مناطق بیابانی و سایت‌های تاریخی قرار دارد؛ بنابراین گردشگری در مقایسه با دیگر صنایع، در شروع کار به هزینه‌های کمی نیاز دارد.
بر اساس پژوهش‌های انجام شده، جوامع به صورت فزاینده‌ای به این حقیقت پی برده‌اند که برای بهبود وضع اقتصادی خود باید ابتکار عمل به خرج بدهند و در صدد یافتن راههای تازهای برآیند. گرچه در منطقه‌های مختلف، شرایط متفاوت است، ولی همواره، صنعت جهانگردی عاملی برای پیشرفت وضع اقتصادی بوده است. گرایش‌های مشاهده شده در مورد گردشگری نشان می‌دهد که تقاضا برای گردشگری در مقیاس کوچک، مانند گردشگری روستایی و عشایری افزایش یافته است.
این مهم از سبک گردشگری به منظور مشاهده سبک زندگی افراد بومی و اقوام انجام میشود. گردشگری عشایری جهانگردان پسامدرنی هستند که اصالت معنایی خود را در چشم انداز‌های فرهنگی مناطق عشایری جستجو می‌کنند. هرچند گردشگری عشایری، قابلیت اقتصاد سرمایه‌داری را در تصرف مناطق عشایری و ادغام آن‌ها را در چرخه مصرف نشان می‌دهد، ولی آنچه میتواند با اهمیت باشد، شناخت این گونه گردشگری و تجزیه و تحلیل فضایی آن بر سه پایه سودمندی، رفاه و پایداری برای رسیدن به توسعه است.
گردشگری عشایری صنعتی است که علاوه بر، برخورداری از امکانات درآمد زایی، اشتغال زاست و احداث زیر ساخت‌ها برای جامعه میزبان، معرفی و فروش محصولات معنوی و صنایع دستی ایرانی را نیز به دنبال خواهد داشت.
توجه جدی به گردشگری عشایری، با جلوگیری از خروج ارز برای بازدید از جاذبه‌های دیگر کشورها، راه اندازی تعاونی‌ها و کسب و کار‌های کوچک، توزیع ثروت در تمام سطح کشور و مناطق حاشیه‌ای و محروم، تولید و فروش هر چه بیشتر صنایع فرهنگی در حال فراموشی، مقابله با فرهنگ پذیری از فرهنگهای بیگانه، افزایش ثروت ملی، مقابله با فرهنگ اسراف در مصرف همراه است و از جمله راههای گریز از تحریم نیز محسوب میشود.
این در حالیست که تمامی موارد گفته شده، می‌توانند در راستای حمایت از کالای ملی و داخلی یک ضرورت جدی باشند که با توجه به راهبر اقتصاد مقاومتی حمایت از کالای داخلی امری واجب است. از یک طرف باید فعالیتهای تولیدی و بازرگانی و حتی نظام پولی و مالی کشور با نیاز‌های ناشی از حمایت از کالای داخلی و پیامد‌های آن هماهنگ و همخوان شود و از طرفی باید اقتصاد کشور را متکی به توانمندی‌ها و ظرفیت‌های داخلی کرد.
اثرات اقتصادی ناشی از گردشگری عشایری عبارتند از:
- گسترش و ایجاد مشاغل جدید به واسطه فراهم شدن تقاضای جدید برای کالا‌ها و خدمات جامعه عشایری و در نتیجه کاهش نرخ بیکاری
- گسترش چرخه تولید به صورت مستقیم و غیر مستقیم جهت تقویت بنیان‌های اقتصادی کشور
- افزایش توان پولی و مالی کشور
- افزایش درآمد‌های ناشی از مالیات گردشگران ورودی و افزایش منافع مردم
- استفاده و به کارگیری سرمایه‌های خرد و کلان آحاد جامعه و امکان سرمایه گذاری آن در بخش‌های تولیدی
- حفظ مشاغل کوچک موجود در بخش حاشیه‌ای و دور افتاده
- جلوگیری از انتقال سرمایه‌ها به خارج از کشور و ورود ارز خارجی به کشور
- افزایش درآمد مردم و انگیزه بخش خصوصی برای سرمایه گذاری مطمئن
- کمک به مثبت‌تر شدن تراز تجاری کشور به دلیل افزایش صادرات نامرئی
- مقابله با تحریم‌های اقتصادی کشور و افزایش توان اقتصادی
- کاهش وابستگی به درآمد‌های نفتی و جلوگیری از شوک‌های اقتصادی
- بهسازی و کمک به دیگر بخش‌ها و صنایع
- توسعه اقتصادی استان با ایجاد اشتغال و کاهش بیکاری
- جلوگیری از ایجاد شغل‌های کاذب در شهر‌ها
- جلوگیری از بین رفتن شکل زندگی روستایی و عشایری و بنابراین حفظ دامپروری و کشاورزی
فرهنگ عاملی است برای ایجاد انگیزش به سفر و سیاحت، از سوی دیگر نقشی اساسی و تعیین کننده در ایجاد رفتارها، نگرش‌ها، ارزش‌ها و شیوهه‌ای زندگی انسان‌ها دارد.
آنچه بیش از پیش گردشگری عشایری را محور موضوعات فرهنگی تلقی می‌کند، کارکردی است که گردشگری در حوزه فرهنگ دارد. گردشگری به عنوان یک سازو کار، فضای مناسبی را برای تعامل فرهنگی ایجاد می‌کند. یکی از مشخصات اصلی گردشگری عشایری، فراهم آوردن تجربه‌های گوناگون در تماس با فرهنگ و جلوه‌های فرهنگی اصیل ایرانی است. در واﻗﻊ ﮔﺮدﺷﮕﺮی از نظر ماهوی ﻗﺒﻞ از اینکه ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳک ﭘﺪﻳﺪه اﻗﺘﺼﺎدی ﻣﻄﺮح ﺑﺎﺷﺪ، ﻳک اﻣﺮ ﻓﺮﻫﻨﮕی اﺳﺖ. ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪایی ﻛﻪ در ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن آﺛﺎر ﻓﺮﻫﻨﮕی ﺑﺴﻴﺎری نیز ﺷﻜﻞ میﮔﻴﺮد.
در این باره پژوهشگران می‌نویسند: مظاهر فرهنگی زندگی عشایری در طول تاریخ در همه شئون ایران نفوذ داشته است و امروزه با همه تحولات، مظاهر فرهنگی، کوچ نشینی به عنوان یک زندگی سنتی به خصوص در مناطق خاص حفظ شده است. کوچ نشینی چیزی فراتر از مسئله انسان و محیط طبیعی بوده و فرهنگ جوامع در شکل گیری آن نقش اساسی داشته است و مناطق عشایری به عنوان یک میراث فرهنگی شامل ویژگیهای خاص، مثل عادات محلی، آداب و رسوم مربوط به کوچ نشینی، نوع مسکن، موسیقی، زبانهای محلی و ارزشهای اخلاقی معنوی است و در چارچوب نگرش پسامدرن، کوچ منبع با ارزشی برای هویت یابی و جستجوی اصالت از سوی گردشگران است.
از منظر مقام معظم رهبری نیز فرهنگ مقوله منحصر به فرد در زندگی اجتماعی است که تاثیری فراگیر و کلی از خود به جا میگذارد، در همین راستا ایشان می‌فرمایند: «به نظر ما مقوله فرهنگ از نظر تاثیرش در آینده یک ملت و یک کشور، با هیچ چیز دیگری قابل مقایسه نیست. فرهنگ به عنوان جهت دهنده به تصمیم‌های کلان کشور، حتی تصمیم‌های اقتصادی، سیاسی، مدیریتی و یا در تولید نقش دارد».
از این رو گردشگری عشایری جایگاه و قدرت تبادلات زیادی در راستای فرهنگی دارد و با این جایگاه، میتواند، دغدغههای ناشی از تقابل و یا تهاجمات فرهنگی را در بستر ارتباطات بین فرهنگها کاهش داده و این نوع از ارتباطات را به صورت مثبت کنترل کند. بسیاری از ملل غربی که به کشورهای اسلامی و آسیا سفر کردهاند با حقایقی مواجه شدهاند که توسط رسانه‌های ارتباط جمعی درست خلاف آن تبلیغ میشود. گردشگران با سفر به نقاط عشایری در صدد آشنایی با فرهنگهای اصیل ایرانی بر می‌آیند که این امر از طریق ارتباطات فرهنگی میان گردشگر و جامعه میزبان محقق میشود.
گردشگری عشایری همچنین مولفههای فرهنگی اصیل این جامعه را به جوانان نشان داده و آن‌ها را فرهنگهای در دست فراموشی، چون (صبر، پشتکار، تلاش و کوشش و اخلاقیات) آشتی می‌دهد که از پتانسیل بالایی در جهت صیانت و حفاظت از فرهنگ نوجوانان و جوانان برخوردار است.
مقایسه اثرات گردشگری عشایری با بیانات مقام معظم رهبری در رابطه با شاخه‌ها و شعب تهاجم فرهنگی:
اثرات فرهنگی ناشی از گردشگری عشایری:
- افزایش اعتماد به نفس و تقویت باور‌های فرهنگی و اجتماعی و کاهش آثار تهاجم فرهنگی
- تقویت باور‌های اسلامی و ایرانی و جلوگیری از فرهنگ پذیری
- حفظ آثار فرهنگی برای نسل‌های حاضر و نسل‌های آینده
- بازیابی هویت ملی و بنابراین تلاش در جهت تکریم ایرانی بودن و غرور ملی
- کاهش مشکلات فرهنگی به دلیل کاهش جابجایی و سفر به کشورهای خارجی
- آموزش تجارب جدید در حوزه‌های مستقیم و غیر مستقیم مرتبط با گردشگری عشایری
- شکوفا شدن استعداد فردی و جمعی جامعه محلی
- آموزش و یادگیری نیروی انسانی به واسطه خدمت محور بودن گردشگری
- جلوگیری از مهاجرت افراد به شهر‌های و کشورهای دیگر به واسطه یافتن شغل
- بستر سازی توسعه پایدار در ابعاد خرد و کلان
- جلوگیری از حاشیه نشینی و بادیه نشینی در مناطق شهری
- ایجاد زیر ساخت‌ها برای جامعه محلی
- ایجاد مراکز تفریحاتی برای مردم محلی و بنابراین ایجاد روحیه و سرزندگی در آنان
- احیای اداب و رسوم و جاذبه‌های در حال فراموشی
ایران پتانسیل دارد بهترین قطب‌های گردشگری عشایری در کل جهان شود
یکی از ویژگی بارز گردشگری، تنوع بخشیدن به اقتصاد، مشارکت جامعه محلی، استفاده از منابع محلی، ایجاد اشتغال و درآمد است و بستر بسیار مناسبی است که هر کشوری باید با توجه به ظرفیت و توانایی خویش از جنبه‌های گوناگون این صنعت استفاده کرده و بهره ببرد.
با توجه به اینکه شرایط و حوادث سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جهان به نحوی است که برخی فشار‌ها و تحریم‌های خارجی، کشور را زیر فشار اقتصادی قرار می‌دهد، حمایت از کالا و خدمات داخلی در عرصه توسعه اقتصادی راهی برای نیل به استقلال و خودکفایی است. بنابراین برای تحقق اقتصاد خودکفا و رو به رشد، نیازمند گسترش دهی انواع گردشگری من الجمله گردشگری عشایری هستیم تا با بهره گیری از آن‌ها به آستانه رشد و تحول اقتصادی برسیم.
در پایان اینکه کشور عزیزمان ایران با داشتن طبیعت بکر و زیبا‌های مختلف و چندین فرهنگ متفاوت و غنی، پتانسیل تبدیل به یکی از بهترین قطب‌های گردشگری عشایری در کل جهان را دارد. پس آنچه پیشنهاد میشود، مدیریت کارامد و برنامه ریزی دقیق و گسترش تبلیغات آگاهی دهنده درباره فرهنگ اصیل اسلامی ایرانی از طریق حفظ جامعه عشایری و گردشگری عشایری به عنوان گامی بلند برای توسعه اقتصادی و غلبه بر تهاجم فرهنگی است.
فهرست منابع
- پاپلی یزدی و سقایی، محمدحسین و مهدی، (1390)، گردشگری (ماهیت و مفاهیم)، چاپ ششم، تهران، سمت.
- رضوانی، علی اصغر، (1379)، حفاظت مشترک از میراث فرهنگی و طبیعی، مجله ی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره 22-23.
- سوقندی، محمدرضا، سیاحت و جهانگردی از دیدگاه اسلام، (1375)، ماهنامهی فرهنگی قدس-آستان قدس رضوی، شمارهی هشتم، به نقل از دیبای پرویز، شناخت جهانگردی، تهران، انتشارات علامه طباطبایی.
- قرآن مجید، توبه(112).
- محبي صابر،اكبر زاده رجب (1391) ، سبك زندگي در اقتصاد مقاومتي« آسيب شناسي و ارائه الگوي مناسب»، بوشهر.
- محمدی، سمیرا، (1396)، دهکدهی گردشگری عشایری خراسان شمالی (بارویکرد رونق کسب و کار)، چاپ اول، تهران: گسترش علوم نوین.
- Haber .sigal and lerner ,Mir(1998), correlates of Touristsatisfaction, Annals of tourist research ,vol . 25 ,no .4 , pp . 197-201.
