کلان‌شهر و مسئله عدالت
گروه جامعه و اقتصاد «سدید»؛ مطالعات شهری و جامعه‌شناسی شهر، امروزه یکی از نیازهای ضروری و مهم در راستای ساخت زندگی بهتر است. باتوجه‌به تفوق و برتری شیوه زیست شهری بر سبک زندگی انسان ایرانی، مطالعات شهری کمک به فهم زوایای جامعه ایرانی نموده و از طرف دیگر با ایجاد درکی نسبت به حواشی، مسائل و چالش‌هایی که زیست شهری در پیش پای او قرار داده، می‌تواند موجبات برون‌رفت از آسیب‌ها را برای وی فراهم آورد. از همین رو، مطالعه پیرامون شهر، امری ضروری و دارای اهمیت است. یکی از مسائلی که در این بین لازم است موردتوجه قرار گیرد، مسئله دوقطبی شدن در شهرهاست که در ادامه به آن می‌پردازیم.
دوقطبی شدن به چه معناست؟
پیش از طرح هر نکته‌ای پیرامون بحث دوقطبی شدن، لازم است تا به شرح صورت‌مسئله بپردازیم. ساختار شهرها در گذشته دارای تفاوت چشمگیری با نظم موجود آنها در امروز بوده است. یکی از این تفاوت‌ها در خصوص بافت اقتصادی مناطق و محله‌های شهری است. شاید امروزه درک این موضوع برای ما دشوار باشد، اما در گذشته نه‌چندان دور، طبقات مختلف اقتصادی یک جامعه را می‌شد در یک محله و در مجاورت یکدیگر مشاهده نمود. به‌عبارت‌دیگر، در یک محله، فقیر و غنی در کنار یکدیگر زیست کرده و زندگی را تجربه می‌نمودند، بدون آنکه گروهی تلاشی برای تغییر بافت محله به نفع خود داشته باشد. این شیوه از زندگی اما در زمانه غلبه سیاست‌های توسعه و در حکومت پهلوی دچار دگرگونی شده و شهرهای ما روی به سمت دوقطبی شدن گذاشتند.
منطقه «اعیانی شده» جایی است که در آن اجتماع ثروت وجود دارد. به دلیل قوانین نانوشته و جبر پنهان اقتصادی و اجتماعی، اهالی گتو هیچ‌گاه نمی‌توانند حتی به زیست در منطقه اعیانی شده فکر کنند.
دوقطبی شدن عبارت است از فرایندی که طی آن فقر و ثروت در دو منطقه متفاوت گرد هم می‌آیند. دو عبارت پرکاربرد در بحث دوقطبی شدن، «گتویی شدن» و «اعیانی‌سازی» است. «گتو» در حقیقت جایی است که فقر در آن اجتماع یافته است. محلات زاغه‌نشین و حاشیه‌های کلان‌شهرهای بزرگ از جمله گتوهایی هستند که شاید مسیر شما نیز به آنها خورده باشد. جایی که فاقد امکانات اولیه زندگی همچون سیستم آب‌وفاضلاب شهری، زیرساخت‌های شهری همچون آب، برق، گاز و... امکانات آموزشی، رفاهی، درمانی و... است. واژه گتو نخستین‌بار در فضای پس از جنگ جهانی دوم ابداع شد؛ جایی که تبعیدگاه‌های یهودی‌ها که با دستور مستقیم آلمان نازی ایجاد شده بود، تصویری از اجتماع فقر را نمایان ساخته بود. البته امروزه نزدیک به یک قرن از ایجاد این واژه می‌گذرد و گتوها نیز علل خلق و پیدایش متفاوتی پیدا کرده‌اند. اگر در گذشته گتوها حاصل حکم مستقیم یک دولت بودند، اما امروزه گتوها در کشاکش روابط پنهان و غیرمستقیم قدرت و ثروت ایجاد می‌شوند.
در نقطه مقابل، منطقه «اعیانی شده» جایی است که در آن اجتماع ثروت وجود دارد. به دلیل قوانین نانوشته و جبر پنهان اقتصادی و اجتماعی، اهالی گتو هیچ‌گاه نمی‌توانند حتی به زیست در منطقه اعیانی شده فکر کنند. به لحاظ روندنگاری، مسیری را که یک شهر طی می‌کند تا دوقطبی شود را می‌توان این‌گونه تصویر نمود؛ به دنبال فرسودگی بافت یک محله یا از رونق افتادن فضای کسب‌وکار و پیشرفت آن به هر دلیل، شاهد کاهش قیمت منازل و اجاره‌ها هستیم که به دنبال آن، اجتماع فقرا در منازلی با کیفیت پایین رخ می‌دهد. در چنین وضعیتی، یک محله می‌تواند به عواملی مختلفی همچون سیاست‌های دولت، وضعیت جغرافیایی خاص خود و... در معرض دستبرد دلالان زمین و خانه قرار گیرد. در طی این سیاست‌ها و به دنبال بازسازی بافت شهری، دلالان شروع به ساخت خانه‌های اشرافی کرده و به دنبال آن با ابزار تبلیغات، طبقات متوسط و مرفه شهری را به این مناطق می‌کشانند. با ورود این طبقات، آهسته‌آهسته بافت اجتماعی و فرهنگی شهر دگرگون می‌شود، سیستم اقتصادی تأمین نیازهای اولیه و... متحول شده و در نتیجه عده زیادی از ساکنان پیشین محل ناچار به مهاجرت می‌شوند.
دوقطبی شدن امروزه فرایندی است که شهرها در مسیر توسعه و پیشرفت خود به سمت تبدیل‌شدن به کلان‌شهر آن را می‌پیمایند. این موضوع دارای اثرات و ثمرات مختلف اجتماعی بوده و می‌توان آن را از زوایای مختلف به بحث گذاشت؛ علی‌الخصوص اگر در این میان، فکر انقلاب اسلامی به دنبال یافتن راه‌حل‌های متفاوت برای جانشین‌کردن فکر توسعه با پیشرفت اسلامی است، یکی از نقاطی که به نظر شأنیت تفکر و تأمل را دارا بوده، مسئله دوقطبی‌سازی و نسبت آن با مسئله توسعه و پیشرفت است. موضوعی که به نظر تا حد زیادی مغفول واقع شده و کمتر به آن توجه شده است.
ابعاد مسئله دوقطبی شدن
در ادامه این پرونده تلاش داریم تا ابعاد مختلف طرح بحث دوقطبی شدن شهرها را به شرح زیر بررسی کنیم:
1. همان‌طور که اشاره شد، دوقطبی شدن به دنبال مسئله بازسازی شهری رخ می‌دهد؛ در نتیجه، یکی از مباحث مهم در این قسمت، پرداختن به نظریات بازسازی شهری است. در واقع پرسش این است که برای بازسازی شهری، چه نظریاتی تاکنون مطرح شده است؟ مبانی و آثار هر یک از این نظریات چیست؟ بایسته‌های بازسازی محلات فرسوده شهری کدام است؟
2. عوامل بازتولید دوقطبی شدن در شهرها چیست؟ در این مسئله باید به عوامل مختلفی اشاره نمود؛ عواملی همچون روابط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بازتولیدکننده دوقطبی شدن، نقش دولت‌ها در ایجاد فضای دوقطبی در شهر، نقش سرمایه و سرمایه‌داری در تولید گتوها، نقش فرایندهای جهانی‌شدن در دوقطبی شدن شهر، نقش سیاست‌های توسعه در ایجاد فضای دوقطبی و... همگی از جمله مباحثی بوده که می‌توان در بخش عوامل بازتولید دوقطبی شدن شهرها به آن اشاره کرد.
عدالت اجتماعی پیوندی عمیقی با مسئله میزان تحرک در سلسله‌مراتب منزلت اجتماعی را داراست. با این وصف، آیا گتوها این فرصت را در اختیار اهالی خود قرار می‌دهند که بتوانند این سلسله‌مراتب را پیموده و روزی از گتو خارج شوند؟
3. گذشته از مبحث فوق، مسئله مهم دیگر در خصوص دوقطبی شدن ابعاد اجتماعی و فرهنگی این پدیده نوظهور است. زندگی در گتوها چه تأثیری بر درک انسان از خویشتن دارد؟ در نقطه مقابل، زندگی در منطقه اعیانی چه تأثیری در درک اشخاص از خود دارد؟ زندگی در هر یک از دو منطقه گتویی شده و اعیانی شده دارای چه زوایایی است؟ اوقات فراغت، تحصیل، ورزش، مطالعه، ازدواج، طلاق، آسیب‌های اجتماعی و ده‌ها مسئله دیگر که بازگشت به سبک زندگی دارد، در دو منطقه گتویی شده و اعیانی شده دارای چه ویژگی‌هایی است؟ در انتها پرسشی که شاید بیشتر در فضای کشور ما ضرورت طرح دارد، پرسش از مسائلی همچون وضع دین‌داری و مشارکت سیاسی - اجتماعی در هر یک از دو منطقه گتویی شده و اعیانی شده است.
4. مسئله مهم دیگر مقوله عدالت اجتماعی و گتوهاست. عدالت اجتماعی پیوندی عمیقی با مسئله میزان تحرک در سلسله‌مراتب منزلت اجتماعی را داراست. با این وصف، آیا گتوها این فرصت را در اختیار اهالی خود قرار می‌دهند که بتوانند این سلسله‌مراتب را پیموده و روزی از گتو خارج شوند؟ به عبارت ساده‌تر، آیا یک پسر می‌تواند منزلت بهتری در اجتماع به نسبت پدر خود کسب کند؟ یا آنکه زندگی در گتوها سرنوشت محتوم کسی است که در آنجا به دنیا آمده است؟ یکی از مسائل مهمی که در این مجال امکان طرح دارد، بحث از مقوله آموزش در گتوها است. در حقیقت آموزش رایگان و همگانی یکی از دردسترس‌ترین راه‌ها برای پیمودن نردبان منزلت اجتماعی برای کسی است که در گتوها متولد شده، اما با این اوصاف، آیا کشور ما توانسته است در این خصوص کارنامه خوبی از خود بر جای بگذارد؟ آیا نظام کنکور و اقتصاد شکل‌گرفته بر محور آن دارای نقشی مخرب در مشوش نمودن تصویر آینده در ذهن جوانانی که در گتوها به دنیا آمده و چشم به کسب منزلت اجتماعی از طریق تحصیلات دانشگاهی دارند ایفا می‌کند یا خیر؟
5. مسئله آخری که به نظر می‌تواند به ما در این طرح بحث کمک کند، توجه به مطالعه موردی شهرهای دوقطبی شده در سراسر دنیا و سیاست‌های نوسازی محلات شهری است. این پدیده در سراسر دنیا دارای وجوه مشترک و برخاسته از ریشه‌های واحدی است. از همین رو مطالعه موارد تشابه در میان گتوها و مناطق اعیانی در سراسر دنیا می‌تواند تحلیل‌های دقیقی را در اختیار ما قرار دهد.
ما در ادامه این پرونده ابتدا نگاهی به نظریات بازسازی بافت فرسوده شهری انداخته، سپس به سه رویکرد نظری در مطالعه دوقطبی شدن توجه نموده و دست آخر در قالب تجربه‌نگاری‌ها، به بررسی مصادیقی از زاویه این سه رویکرد توجه می‌کنیم.
/ انتهای پیام /
