دانشجوهایی که از چادر آغاز کردند!

گروه جامعه و اقتصاد «سدید»؛ زینب اکبری: حالا بیش از دوسال از جنایت در غزه می‌گذرد، جنگی که طی آن نتانیاهو همه قواعد آمره بین‌المللی را برای پیروزی در جنگ زیرپا گذاشت. تا جولای ۲۰۲۵ وزارت بهداشت فلسطین اعلام کرده بود که شمار شهدای تجاوز رژیم صهیونیستی به این باریکه به بیش از ۶۲ هزار شهید و شمار زخمی‌ها به بیش از ۱۵۸ هزار زخمی افزایش یافته است. با این وجود مجله معتبر پزشکی «لنست» ارزیابی کرده است که تعداد شهدا باتوجه‌به حجم گسترده بمباران‌ها و تخریب‌ها باید بیش از ۲۰۰ هزار شهید باشد. طبق آمارهای رسمی بیش از ۷۰ درصد شهدا زن و کودک هستند. طی این مدت اسرائیل خانه‌ای، مدرسه‌ای، مسجدی، بیمارستانی، درمانگاهی و پناهگاهی نمانده است که بمباران نکرده باشد. صدها پزشک، پرستار، معلم، خبرنگار، کارمند سازمان‌های امدادی طی این مدت بر اثر حملات صهیونیست‌ها به شهادت رسیده‌اند. جدیداً رژیم صهیونیستی از گرسنگی و تشنگی اجباری هم برای نسل‌کشی مردم غزه استفاده می‌کند طی ماه‌های اخیر صدها کودک به دلیل سوءتغذیه جان خود را از دست داده‌اند. یکی از بخش‌هایی که در غزه از همان روزهای نخست جنگ به کانون اصلی حملات تبدیل شده است بخش آموزش غزه بوده است. بر اساس گزارش‌ها بیش از ۹۷ درصد مدارس و دانشگاه‌های غزه نابود شده‌اند. در این گزارش به حجم گسترده این تخریب‌ها و همچنین تأثیر این وضعیت بر عدالت آموزشی در غزه می‌پردازیم.

نظام آموزشی غزه در آستانه فروپاشی کامل

طی بیش از ۲۲ ماه جنگ یکی از بخش‌هایی که در غزه آسیب بسیار جدی دیده است نظام آموزشی این باریکه بوده است. آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل متحد برای آوارگان فلسطینی (آنروا) در جدیدترین گزارش خود اعلام کرده است که در پی حملات نظامی رژیم صهیونیستی مدارس غزه در آستانه فروپاشی کامل قرار گرفته است. «آنروا» در پستی در صفحه رسمی خود در شبکه ایکس (توییتر سابق) نوشته است: تصاویر ماهواره‌ای که اخیراً توسط مرکز ماهواره‌ای سازمان ملل متحد منتشر شده است نشان می‌دهد که ۹ مدرسه از هر ۱۰ مدرسه از جمله مدارس آنروا نیاز به بازسازی کامل یا نوسازی اساسی دارند. «دفتر هماهنگی امور بشردوستانه» سازمان ملل متحد نیز در جدیدترین بیانیه خود درباره نابودی سیستم آموزشی غزه می‌گوید: آخرین ارزیابی خسارات، بر اساس تصاویر ماهواره‌ای در ماه جولای (تیر ۱۴۰۴) نشان می‌دهد که ۹۷ درصد از مراکز آموزشی در غزه تخریب شده‌اند و ۹۱ درصد از آنها برای راه‌اندازی مجدد نیاز به بازسازی کامل دارند. به گفته این سازمان محدودیت‌های اعمال‌شده توسط مقامات اسرائیلی همچنان ورود لوازم آموزشی به غزه را محدود می‌کند و بر حجم و کیفیت کمک‌های ارائه‌شده تأثیر منفی می‌گذارد. طبق گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA)، از تاریخ ۱ تا ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵ (۱۰ تا ۱۹ تیر)، نظامیان اسرائیلی حداقل ۱۰ مدرسه را که به پناهگاه تبدیل شده بودند، از جمله برخی از آنها که قبلاً آسیب دیده بودند، بمباران کردند و ۵۹ نفر را به شهادت رساندند و ده‌ها خانواده را آواره کردند.

مصداق جنایت جنگی

نهاد تحقیقاتی سازمان ملل نیز اعلام کرده است که تخریب زیرساخت‌های آموزشی و فرهنگی غزه توسط ارتش اسرائیل، مصداق جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت به‌عنوان نسل‌کشی است. کمیسیون مستقل تحقیق مأمور شده توسط شورای حقوق بشر سازمان ملل (COI) در گزارش خود درباره نابودی سیستم آموزشی غزه با تائید نتیجه‌گیری آنروا می‌گوید: «نیروهای اسرائیلی با استفاده از حملات هوایی، توپخانه، آتش‌سوزی و تخریب‌های کنترل شده بیش از ۹۰ درصد از مدارس و ساختمان‌های دانشگاهی در غزه را تخریب یا آسیب زده‌اند». به گفته این کمیسیون حملات اسرائیل طی دوره جنگ تحصیل بیش از ۶۵۸ هزار کودک را ناممکن کرده است، بسیاری از این کودکان نزدیک به دو سال است که از تحصیل محروم شده‌اند.

سازمان ملل متحد اعلام کرده است ۹۷ درصد از مراکز آموزشی در غزه تخریب شده‌اند و ۹۱ درصد از آنها برای راه‌اندازی مجدد نیاز به بازسازی کامل دارند.

«ناوی پیلا» [1]، رئیس کمیسیون، گفته است: «نشانه‌های بیشتری می‌بینیم که اسرائیل در حال اجرای یک کارزار هماهنگ برای نابودی زندگی فلسطینیان در غزه است. هدف قراردادن زندگی آموزشی، فرهنگی و مذهبی مردم فلسطین توسط اسرائیل به نسل‌های حال و آینده آسیب خواهد زد و حق آن‌ها برای تعیین سرنوشت را محدود خواهد کرد.»

کمیسیون مستقل تحقیق (COI) مواردی را مستند کرده است که نیروهای اسرائیلی مؤسسات آموزشی را به‌عنوان پایگاه‌های نظامی مصادره و استفاده کرده‌اند، از جمله تبدیل بخشی از پردیس دانشگاه الازهر در المغرقه به کنیسه‌ای برای نیروهای نظامی. کمیسیون از اسرائیل خواسته است که فوراً حملات خود به اماکن فرهنگی، مذهبی و آموزشی را متوقف کرده و دست از تصرف و استفاده نظامی از این اماکن بردارد. همچنین از اسرائیل خواسته شده است که به اشغالگری و ساخت‌وسازهای غیرقانونی خود، به‌ویژه در نزدیکی اماکن مذهبی و فرهنگی، پایان دهد و به طور کامل به دستورهای دادگاه بین‌المللی دادگستری (ICJ) احترام بگذارد.

آموزش ابزاری برای مقاومت

فلسطینی‌ها همیشه به یادگیری علاقه‌مند بوده‌اند. در دوران عثمانی، دانش‌آموزان فلسطینی برای تحصیل در سطوح بالاتر به استانبول، قاهره و بیروت سفر می‌کردند. در دوران قیمومیت بریتانیا، در برابر سیاست‌های استعماری که هدفشان حفظ ناآگاهی مردم محلی بود، کشاورزان فلسطینی منابع خود را جمع کردند و مدارس خود را در مناطق روستایی تأسیس کردند.

سپس نکبت رخ داد و اشغال و جابجایی، درد جدیدی را به همراه آورد که باعث شد تلاش فلسطینی‌ها برای آموزش به سطحی کاملاً متفاوت ارتقا یابد. آموزش به فضایی تبدیل شد که فلسطینی‌ها در آن می‌توانستند حضور خود را احساس کنند، فضایی که به آن‌ها امکان می‌داد بخشی از حقوق خود را مطالبه کنند و برای آینده‌ای بهتر رؤیاپردازی کنند. آموزش تبدیل به امید شد.

در فلسطین آموزش همواره به‌عنوان ابزاری برای مقاومت در مقابل اشغالگری و رؤیاپردازی برای آینده دیده می‌شد.

در غزه، آموزش یکی از نخستین خدمات اجتماعی بود که در اردوگاه‌های پناهندگان راه‌اندازی شد. دانش‌آموزان روی شن‌ها جلوی تخته‌سیاه می‌نشستند و درس می‌خواندند. جوامع هر کاری که می‌توانستند انجام می‌دادند تا همه کودکان، فارغ از میزان فقرشان، به آموزش دسترسی داشته باشند. اولین مؤسسه آموزش عالی در غزه - دانشگاه اسلامی - اولین کلاس‌های خود را در چادرها برگزار کرد؛ مؤسسین آن منتظر نماندند تا ساختمانی ساخته شود.

«رفعیت ابراهیم» [2] نویسنده فلسطینی اهل غزه می‌گوید: «به یاد دارم که وقتی کودک بودم، هر صبح کوچه‌های محله‌مان پر بود از کودکانی که به سمت مدرسه می‌رفتند. همه خانواده‌ها فرزندانشان را به مدرسه می‌فرستادند. وقتی به سن دانشگاه رسیدم، همان صحنه را دیدم: جمعیت دانشجویانی که با هم به دانشگاه‌ها و کالج‌های خود رفت‌وآمد می‌کردند و روی آینده‌ای روشن رؤیاپردازی می‌کردند.»

 ۹۷ درصد نرخ باسوادی در غزه

این تلاش بی‌وقفه برای آموزش که دهه‌ها در غزه ادامه داشت، ناگهان در اکتبر ۲۰۲۳ متوقف شد. ارتش اسرائیل تنها مدارس و دانشگاه‌ها را بمباران نکرد و کتاب‌ها را نسوزاند؛ بلکه یکی از حیاتی‌ترین ستون‌های آموزش فلسطینی یعنی عدالت آموزشی را نابود کرد. قبل از نسل‌کشی، بخش آموزش در غزه رونق داشت. با وجود اشغال و محاصره، یکی از بالاترین نرخ‌های سوادآموزی در جهان از آن مردم غزه بود. نرخ باسوادی در این منطقه به ۹۷ درصد رسیده بود. نرخ ثبت‌نام در آموزش متوسطه ۹۰ درصد و در آموزش عالی ۴۵ درصد بود. یکی از دلایل اصلی این موفقیت این بود که آموزش در غزه در مراحل ابتدایی و متوسطه کاملاً رایگان بود. مدارس دولتی و مدارس تحت اداره آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل (آنروا) برای همه کودکان فلسطینی باز بود و فرصت‌های برابر را برای همه تضمین می‌کرد. کتاب‌های درسی به‌صورت رایگان توزیع می‌شدند و خانواده‌ها حمایت می‌شدند تا کیف، دفتر، خودکار و لباس مدرسه تهیه کنند.

همچنین برنامه‌های متعددی توسط وزارت آموزش غزه، آنروا و سایر نهادها برگزار می‌شد تا از دانش‌آموزان مستعد فارغ از وضعیت اقتصادی آن‌ها در زمینه‌های مختلف حمایت شود. مسابقات کتابخوانی، رویدادهای ورزشی و برنامه‌های فناوری به طور منظم برگزار می‌شدند. در سطح دانشگاهی، تلاش‌های قابل‌توجهی برای دسترسی به آموزش عالی انجام شده بود. یک دانشگاه دولتی وجود داشت که هزینه‌های نمادینی دریافت می‌کرد، هفت دانشگاه خصوصی با شهریه‌ای متوسط تا بالا (بسته به رشته و دانشکده)، و پنج کالج دانشگاهی با شهریه‌ای متوسط وجود داشتند. همچنین یک کالج فنی حرفه‌ای وابسته به آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل (آنروا) در غزه بود که آموزش کاملاً رایگان ارائه می‌داد.

دانشگاه‌ها بورسیه‌های سخاوتمندانه‌ای به دانشجویان برجسته و محروم در غزه ارائه می‌کردند. وزارت آموزش نیز با همکاری چند کشور و دانشگاه‌های بین‌المللی، بورسیه‌های داخلی و خارجی ارائه می‌داد. یک صندوق وام آموزش عالی نیز برای کمک به پرداخت شهریه‌ها وجود داشت. به‌طور خلاصه، قبل از نسل‌کشی در غزه، آموزش برای همه در غزه در دسترس بود.

هزینه آموزش در میان نسل‌کشی

از اکتبر ۲۰۲۳، ماشین جنگی صهیونیستی به‌صورت سیستماتیک مدارس، دانشگاه‌ها و زیرساخت‌های آموزشی را هدف قرار داده است. بر اساس آمار سازمان ملل، ۴۹۶ مدرسه از مجموع ۵۶۴ مدرسه آسیب دیده یا نابود شده‌اند. علاوه بر این، همه دانشگاه‌ها و کالج‌های غزه تخریب شده‌اند. بیش از ۶۴۵ هزار دانش‌آموز از کلاس‌های درس محروم شده‌اند و تحصیل ۹۰ هزار دانشجوی دانشگاهی مختل شده است.

وضعیت اقتصادی فاجعه‌بار در میانه جنگ بسیاری از کودکان در سن مدرسه را مجبور کرده است به‌جای رفتن به مدرسه، کار کنند.

با ادامه نسل‌کشی، وزارت آموزش غزه و دانشگاه‌ها تلاش کردند روند آموزشی را با برگزاری کلاس‌های حضوری برای دانش‌آموزان مدارس و دوره‌های آنلاین برای دانشجویان دانشگاهی از سر بگیرند. در اردوگاه‌های آوارگان، مدارس چادری تأسیس شد که داوطلبان جوان به‌صورت رایگان به کودکان آموزش می‌دادند. اساتید دانشگاه از ابزارهای آموزش آنلاین مانند «گوگل کلاس‌روم»، «زوم»، گروه‌های «واتساپ» و کانال‌های «تلگرام» استفاده کردند.

با وجود این تلاش‌ها، نبود آموزش منظم شکاف قابل‌توجهی در روند آموزشی ایجاد کرد. بمباران‌های بی‌وقفه و دستورهای جابجایی اجباری صادر شده توسط اشغالگران اسرائیلی، حضور منظم در کلاس‌ها را بسیار دشوار ساخت. کمبود منابع نیز باعث شد مدارس چادری نتوانند آموزش مناسبی ارائه دهند. در نتیجه، مراکز آموزشی پولی شکل گرفتند که آموزش‌های خصوصی به دانش‌آموزان ارائه می‌دادند. به طور متوسط، یک مرکز برای هر درس ماهانه بین ۲۵ تا ۳۰ دلار دریافت می‌کند و باتوجه‌به اینکه دانش‌آموزان معمولاً هشت درس دارند، هزینه ماهانه به ۲۴۰ دلار می‌رسد؛ مبلغی که بیشتر خانواده‌ها در غزه توان پرداخت آن را ندارند.

در بخش آموزش عالی نیز هزینه‌ها به مانعی بزرگ تبدیل شد. پس از ترم اول آنلاین که رایگان بود، دانشگاه‌ها شروع به درخواست پرداخت بخشی از شهریه برای ادامه آموزش از راه دور کردند. آموزش آنلاین همچنین نیازمند تبلت یا رایانه، اینترنت پایدار و برق است. بیشتر دانشجویانی که دستگاه‌های خود را در اثر بمباران یا جابجایی از دست داده‌اند، به دلیل قیمت‌های بالای تجهیزات، قادر به خرید مجدد نیستند. دسترسی به اینترنت پایدار و برق در «فضاهای کاری» خصوصی ممکن است تا ۵ دلار در ساعت هزینه داشته باشد. تمام این عوامل باعث شده‌اند که بسیاری از دانشجویان به دلیل ناتوانی در پرداخت هزینه‌ها ترک تحصیل کنند.

فروپاشی عدالت آموزشی

دو سال نسل‌کشی کافی بود تا آنچه دهه‌ها در غزه تحت عنوان عدالت آموزشی ساخته شده بود، نابود شود. پیش‌تر، طبقه اجتماعی مانعی برای ادامه تحصیل دانش‌آموزان نبود، اما امروز فقرا عقب مانده‌اند. تنها تعداد کمی از خانواده‌ها قادرند شرایط ادامه تحصیل را برای همه فرزندان خود فراهم کنند. برخی خانواده‌ها مجبورند تصمیمات دشواری بگیرند: فرستادن فرزندان بزرگ‌تر به کار برای تأمین هزینه تحصیل فرزندان کوچک‌تر، یا تنها دادن فرصت به کودک برجسته‌تر برای ادامه تحصیل و محروم‌کردن دیگران. بعد هم فقیرترین‌ها هستند که نمی‌توانند هیچ یک از فرزندان خود را به مدرسه بفرستند. برای آن‌ها، بقا در اولویت است. در طول نسل‌کشی، این گروه بخش بزرگی از جامعه را تشکیل داده است.

به گفته کمیسیون تحقیق سازمان ملل حملات اسرائیل طی دوره جنگ تحصیل بیش از ۶۵۸ هزار کودک را ناممکن کرده است، بسیاری از این کودکان نزدیک به دو سال است که از تحصیل محروم شده‌اند.

وضعیت اقتصادی فاجعه‌بار بسیاری از کودکان در سن مدرسه را مجبور کرده است به‌جای رفتن به مدرسه، کار کنند، به‌ویژه در خانواده‌هایی که نان‌آور خود را از دست داده‌اند. خیابان‌ها پر است از کودکانی که اجناس مختلف می‌فروشند؛ بسیاری از آن‌ها توسط سودجویان جنگی برای فروش چیزهایی مانند سیگار با دستمزد ناچیز استثمار می‌شوند. کودکان کوچک مجبورند دست‌فروشی کنند، دنبال عابران می‌روند و از آن‌ها هر چه دارند طلب می‌کنند.

«رفعیت ابراهیم» نویسنده اهل غزه می‌گوید: «وقتی می‌بینم کودکانی را که فقط یک سال و نیم پیش با خنده و بازی به‌سوی مدرسه‌هایشان می‌دویدند، حالا زیر آفتاب یا در سرما ایستاده‌اند و برای به دست آوردن چند شِکل به فروش یا دست‌فروشی وامی‌خیزند تا خانواده‌هایشان بتوانند غذایی ناچیز فراهم کنند، درد طاقت‌فرسایی در دلم احساس می‌کنم.»

برای دانش‌آموزان غزه، آموزش هرگز فقط گرفتن یک مدرک تحصیلی یا کاغذ رسمی نبود. آموزش نماد امید و شجاعت بود، نوعی مقاومت در برابر اشغال اسرائیل، و فرصتی برای خارج‌کردن خانواده‌ها از فقر و بهبود شرایط زندگی‌شان. آموزش، زندگی و امید بود. امروز آن امید زیر آوار بمب‌های اسرائیل نابود شده و دفن شده است.

غزه اکنون در موقعیتی خطرناک قرار دارد، جایی که شکاف بین مرفهان و فقرا به دلیل جنگ روز به روز گسترده‌تر می‌شود، جایی که توانایی یادگیری و تفکر یک نسل کامل در حال کاهش است و جامعه فلسطین در خطر از دست دادن هویت و توانایی ادامه مبارزه خود قرار دارد. آنچه در غزه رخ می‌دهد فقط یک بحران آموزشی موقتی نیست، بلکه یک کمپین آگاهانه برای نابودی فرصت‌های برابری و ایجاد جامعه‌ای نابرابر و عاری از عدالت است.

https://www.aljazeera.com/opinions/2025/4/19/gaza-had-educational-justice-now-the-genocide-has-wiped-that-out-too

https://news.un.org/en/story/2025/06/1164191

https://www.savethechildren.net/blog/education-under-attack-gaza-nearly-90-school-buildings-damaged-or-destroyed

/انتهای پیام/