نوجوان در جستجوی خود میان هشتگهای جهانی
تحلیلگر رسانه و ارتباطات : غلامرضا آذری گروه جامعه و اقتصاد «سدید»؛ در دنیای امروز، نوجوانی بهعنوان یکی از مراحل حیاتی زندگی، با چالشها و فرصتهای منحصربهفردی همراه است. این دوره که بین کودکی و بزرگسالی قرار دارد، نهتنها با تغییرات جسمی و روانی مشخص میشود، بلکه به شکلگیری هویت اجتماعی و فرهنگی نوجوانان نیز کمک میکند. ما در این مصاحبه با دکتر غلامرضا آذری - نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه در حوزه علوم ارتباطات و مطالعات رسانهها - به بررسی مفهوم «نوجوانی» و تمایز آن از «کودکی» توجه کردهایم و به اهمیت سواد رسانهای بهعنوان ابزاری کلیدی برای توانمندسازی نوجوانان در مواجهه با اطلاعات و پیامهای رسانهای پرداختهایم. مشروح این گپوگفت در برابر دیدگان شما قرار دارد.
نقش رسانه در شکلگیری هویت نوجوان
شما اساساً واژه «نوجوانی» را چگونه تعریف میکنید؟ و آن را چگونه از مفهوم «کودکی» تمایز میدهید؟
آذری: نوجوانی دورهای از زندگی است که بین کودکی و بزرگسالی قرار دارد و به طور معمول بین سنین ۱۲ تا ۱۸ سال تعریف میشود. این مرحله با تغییرات جسمی، روانی، شناختی و اجتماعی مشخص میشود. برعکس «کودکی» که بیشتر وابسته به خانواده و محیط محدود است، نوجوانی دورهای است که فرد بهتدریج به استقلال فکری، اجتماعی و هویتی میرسد. بهعبارتدیگر، نوجوان با جستجوی هویت و تجربه نقشهای جدید اجتماعی از حالت وابستگی کودکانه فاصله میگیرد و آماده ورود به جامعه بزرگسالان میشود.
سواد رسانهای چیست؟ یک نوجوان چگونه باید آن را کسب کند؟
آذری: از نظر من، «سواد رسانهای» مجموعهای از مهارتهاست که به افراد امکان میدهد پیامهای رسانهای را بهدرستی دریافت، تحلیل، تفسیر، ارزیابی و در صورت نیاز، تولید کنند. فردی که دارای سواد رسانهای است، میتواند بین اطلاعات صحیح و غلط تمایز قائل شود، هدف تولیدکننده پیام را تشخیص دهد، تأثیرات رسانه را درک کند و در برابر نفوذهای پنهان یا آشکار رسانهای مقاومت کند.
برای کسب سواد رسانهای، باید چهکار کرد؟
آذری: باید آموزش سواد رسانهای را در مدارس، دانشگاهها و برنامههای درسی گنجاند و رسانهها را مطالعه و تحلیل نقادانه کرد؛ یعنی یادگیری مفاهیم کلیدی مانند زبان رسانه، ساختار پیام، مخاطب هدف و فنونِ اقناع را آموخت و تجربه عملی کسب کرد. به این شکل که تولید محتوا، ویدئو، پادکست یا پستهای تحلیلی به نوجوانان کمک میکند تا درک عمیقتری از رسانه داشته باشند. از طرفی باید گفتوگو و تفکر انتقادی داشت. بحثهای خانوادگی یا کلاسی درباره فیلمها، سریالها، تبلیغات یا پستهای شبکههای اجتماعی به رشد نگاه نقادانه کمک میکند. فراموش نکنیم که راهنمایی توسط مربیان یا فعالان رسانهای به شکل الگوگیری از کسانی که نگاه مسئولانه و حرفهای به رسانه دارند، مفید است.
آیا سواد رسانهای مختص افراد خاصی از جامعه است یا شامل نوجوان هم میشود؟
آذری: سواد رسانهای محدود به گروه خاصی نیست و شامل تمام اقشار جامعه بهویژه نوجوانان میشود. در عصر کنونی که رسانهها بخش جداییناپذیری از زندگی روزمرهاند، نوجوانان بهعنوان یکی از گروههای پر مصرف رسانه، نیازمند یادگیری مهارتهای نقدوتحلیل پیامهای رسانهای هستند تا بتوانند اطلاعات را بهدرستی دریافت، تحلیل و ارزیابی کنند؛ بنابراین سواد رسانهای مهارتی اساسی برای نوجوانان است تا در برابر پیامهای رسانهای از جمله تبلیغات، اخبار جعلی و محتوای نامناسب محافظت شوند.
اهمیت آموزش سواد رسانه
سواد رسانهای چگونه در دیدگاه فرد، تصمیمگیری، کنشگری، مشارکت و نقشپذیری در امور مختلف از جمله امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تأثیر میگذارد؟
سواد رسانهای به فرد کمک میکند تا بتواند «محتوای رسانه» را تحلیل کند و اطلاعات درست را از نادرست تمیز دهد
آذری: سواد رسانهای به فرد کمک میکند تا بتواند «محتوای رسانه» را تحلیل کند و اطلاعات درست را از نادرست تمیز دهد. این مهارت باعث میشود دیدگاه فرد، واقعبینانه و انتقادی شود و در تصمیمگیریهایش دقیقتر عمل کند. در حوزه کنشگری و مشارکت اجتماعی، نوجوانی که سواد رسانهای دارد، میتواند در بحثهای اجتماعی و سیاسی شرکت کند، پیامهای رسانهای را تولید و به اشتراک بگذارد و نقش فعالتری در جامعه ایفا نماید. بهعنوانمثال، نوجوانان آگاه رسانهای میتوانند در کمپینهای محیط زیستی یا حقوق بشر فعال باشند و با استفاده از شبکههای اجتماعی، صدای خود را به گوش جامعه و اجتماع و نهادها برسانند.
به نظر شما آیا در سالهای اخیر، زمینههای ایجاد مشارکت نوجوانان در جامعه از طریق رسانهها فراهم شده است؟ اگر بله، به چه صورت و بیشتر از سوی کدام رسانهها؟
آذری: بله. در سالهای اخیر رسانههای دیجیتال بهویژه شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، تیکتاک و یوتیوب زمینههای مشارکت نوجوانان را فراهم کردهاند. این رسانهها امکان تولید محتوا، بیان دیدگاهها و ایجاد جنبشهای اجتماعی را برای نوجوانان مهیا کردهاند. بهعنوانمثال، در برخی کشورها نوجوانان با استفاده از هشتگها و ویدئوهای کوتاه توانستهاند توجه جامعه و مسئولان را به مسائلی چون تغییرات اقلیمی یا حقوق دانشآموزان جلب کنند. البته این مشارکتها هنوز نیازمند حمایتهای جدیتری برای اثرگذاری بیشتر است.
رسانهها برای مشارکت نوجوانها در امور مختلف فرصتاند یا تهدید؟
آذری: رسانهها میتوانند هم فرصت باشند و هم تهدید؛ این بسته به نوع استفاده، محتوای ارائهشده و سطح آگاهی نوجوانان دارد.
فرصتها کدام هستند؟
آذری: رسانهها امکان دیدهشدن، ابراز نظر، طرح ایده و ایجاد تغییر را به نوجوانان میدهند و به این شکل آنها را توانمند میکنند. از طرفی، نوجوان میتواند از طریق مستندها، برنامههای آموزشی، گفتوگوهای آنلاین و محتواهای فرهنگی - اجتماعی، دانش و آگاهی کسب کند و آموزش غیررسمی ببیند. همچنین رسانهها ایجاد هویت اجتماعی میکنند. به شکلی که با مشارکت در کمپینهای اجتماعی، گروههای مجازی یا فعالیتهای شهروندی، حس تعلق و اعتمادبهنفس ایجاد میکنند. از دیگر فرصتهای رسانهها این است که نوجوان از طریق رسانهها میتواند با همسالان خود در سراسر جهان ارتباط برقرار کند و درک چندفرهنگی خود را افزایش دهد.
تهدیدهای رسانهها چیست؟
آذری: از تهدیدهای رسانهها میتوان به محتوای سطحی یا گمراهکننده شامل رسانههای زرد یا الگوریتممحور که میتوانند نوجوان را درگیر سرگرمیهای کمعمق و اطلاعات نادرست کنند، اشاره کرد. همچنین فشار اجتماعی و مقایسهکردن که باعث میشود در فضاهای مجازی گاهی حس ناکافی بودن یا اضطراب اجتماعی را در نوجوان تشدید کند نیز وجود دارد. ابزار کنترل یا انحراف که برخی رسانهها ممکن است بهجای تقویت مشارکت واقعی، نوجوانان را به مشارکتهای نمایشی یا خنثی ترغیب کنند، از دیگر تهدیدهای رسانهها به شمار میرود. در نتیجه، رسانهها فرصتهایی بالقوهاند که در صورت فقدان آگاهی، آموزش و هدایت، میتوانند به تهدیدی جدی برای رشد سالم نوجوانان تبدیل شوند. راهکار آن، توسعه سواد رسانهای، نظارت خلاقانه و تعامل باز میان نوجوان، خانواده و جامعه است.
نوجوان، یک انسان چندوجهی
از تهدیدهای رسانهها میتوان به محتوای سطحی یا گمراهکننده شامل رسانههای زرد یا الگوریتممحور که میتوانند نوجوان را درگیر سرگرمیهای کمعمق و اطلاعات نادرست کنند، اشاره کرد.
نیاز نوجوان امروزی چیست؟ باشگاه، مدرسه، شبکههای اجتماعی، کتابها، آموزشوپرورش، تجمعهای خودجوش، ارضای هیجانات یا... بزرگترین دغدغه نوجوانی که نه کودک است نه بزرگسال چیست و آیا زمینههای رشد و حل این دغدغهها امروز از طرف رسانهها فراهم شده است؟
آذری: نیاز نوجوانان امروز «چندوجهی» است و شامل ابعاد مختلف آموزشی، اجتماعی و فرهنگی و... میشود. مدرسه و آموزشوپرورش نقش آموزشی و تربیتی دارند. شبکههای اجتماعی بستر ارتباط و ابراز وجود را فراهم میکنند و تجمعهای خودجوش، اغلب نمایانگر نیاز به هویتیابی و بروز هیجاناند. بزرگترین دغدغه نوجوانی، گذر از هویت دوگانه بین کودکی و بزرگسالی است؛ یعنی نوجوان در جستجوی پذیرش، استقلال و یافتن جایگاه اجتماعی است. رسانهها در این زمینه میتوانند نقش تسهیلکننده ایفا کنند؛ اما در عمل، اغلب این فضاها با محتوای کمعمق و گاه آسیبزا پر شدهاند که نیازمند بازنگری و حمایتهای محتوایی است.
نوجوان امروزی به دنبال چیست؟ معنا یا ابتذال؟
آذری: این موضوع به زمینههای فرهنگی، اجتماعی و فردی نوجوان بستگی دارد. بسیاری از نوجوانان در جستجوی معنا، هویت، تعلق و رشد شخصی هستند؛ اما درعینحال با انبوهی از محتواهای سطحی و دمدستی در رسانهها مواجهاند که میتواند آنها را به سمت مصرفگرایی و بیمعنایی سوق دهد. در نتیجه، انتخاب بین معنا و ابتذال یک چالش مهم برای نوجوانان است که بستگی زیادی به میزان سواد رسانهای و حمایتهای اجتماعی و خانوادگی دارد.
اگر ساحت نوجوانی را از جامعه حذف کنیم یا آن را بهدرستی درک نکنیم چه اتفاقی میافتد؟
آذری: اگر جایگاه نوجوانان در جامعه بهدرستی شناخته و حمایت نشود، زمینه برای بروز بحرانهای هویتی، آسیبهای روانی، انزوای اجتماعی و حتی رفتارهای پر خطر فراهم میشود. نوجوانانی که احساس میکنند دیده نمیشوند یا به رسمیت شناخته نمیشوند، ممکن است به گروههای حاشیهای گرایش پیدا کنند یا از فرصتهای رشد اجتماعی و فرهنگی محروم بمانند. این امر میتواند منجر به کاهش سرمایه اجتماعی و تضعیف انسجام جامعه شود. بهعبارتدیگر، نوجوانان سرمایههای انسانی و آیندهسازان هر جامعهاند و نادیدهگرفتن آنها خسارت جبرانناپذیری به بار میآورد.
/ انتهای پیام /
